مادي ، سبب اشتداد وتضعف در مقولهء كم وكيف قائم بجوهر ميشود وعرض در شدت وضعف تابع جوهر است ولى اين اشتداد در اعراض انتزاعي مثل مقولات ملك وجده واضافه نمىشود از - أب ) - و - ابن - قوى معناى ابوت وبنوت انتزاع ميشود واز أب وابن ضعيف نيز همان معنا انتزاع ميشود بدون حصول اشتداد در نحوهء وجود ابوت وبنوت وكذلك ساير مقولات انتزاعي واعراض وهيئات قائم بمنشإ انتزاع .
* * * مؤلف در وصل 4 ص 117 گويد : فالزمان هو مقدار الطبيعة . . . حاصل بحث در اين وصل آنست كه : طبيعت جوهري جسم بحسب سيلان ذاتي واز جهت تقدم وتأخر در نحوه وجودي تجددى متصل داراى مقدارى است كه از آن بزمان بايد تعبير نمود ، چون حركت واقع در جوهر طبيعت از باب آنكه يك آن ويك لحظه ثبات ندارد بل كه عين حركت است وتجدد نحوهء وجود آنست داراى امتدادى است كه همان وجود اتصالى آن باشد واين خود وجود اتصالى حركت از باب اتحاد با زمان ، زمان جوهري ودر موطن ذات طبيعت موجود است نه آنكه مقدار ذات ثابت وغير متغيرى باشد كه بحسب حركت وضعي ودورى داراى مقدارى است متصل كه منشأ انتزاع زمان است . لذا گفتيم كه طبائع سياله باعتباري بالذات قابل ابعاد ثلاثة است ونفس جسم ممتد داراى طول وعرض وعمق است وهمين حقيقت ممتد متقدر قابل ابعاد ثلاثة ، بالذات از باب سيلان ذاتي داراى امتدادى ديگر است كه اين امتداد نفس زمان است وهمانطورى جسم انفكاك از ابعاد ندارد وبالذات ممتد است بالذات متحرك ومتقدر بزمان است بنحوى كه اگر قطع نظر از زمان شود ، جسم مادي وجود ندارد ، طبيعت بدون زمان معدوم است ويا امرى است مجرد از مادة واين أجسام برزخيهاند كه از زمان معرا هستند « 1 » .
هامش
( 1 ) - به نظر تحقيق ، امتداد زماني در طبائع سياله مقدم است بر امتداد مكاني ، چه آنكه مكان ووصف تمكّن از طبيعت جسم تأخّر دارد ، اگرچه از آن انفكاك نمىپذيرد ، ولى زمان در -