ممر ديگرى معين شده است كه به آنها بدهند ، و هركس بميل خود حرفى ميزد و خوشحالى مىكردند و فى الفور بناى كشيدن قليان را گذاشتند ، و تمام علما تلگرافى مبنى بر خشنودى و تشكر از موقوف داشتن ادارهء دخانيات به اعليحضرت همايونى كردند . حكومت در همان شب احكامات به اطراف فرستاده بودند كه نسبت به اجزاء ادارهء دخانيات كسى بىاحترامى نكند و در هنگام مراجعت در هيچ جا بىاحترامى از آنها نشود و خيلى مواظب حال آنها باشند كه بدرستى عودت نمايند جناب قوام الملك سفارشات زياد به كدخدايان شهر كرده كه اگر كسى بىاحترامى به اجزاء اداره بكند فى الفور او را گرفته باشند تنبيه سخت نمايند ، و آدم فرستاده بوده به ادارهء دخانيات كه اگر مستحفظ بيشتر لازم داريد بفرستم . و چونكه از مطلب تلگراف نواب مستطاب و الا معتمد الدوله و مردم چنين فهميدهاند كه اداره به كلى به هم خورده است و موقوف است ، اما بعد از اطلاع از اين مطلب رئيس ادارهء دخانيه فرستاد پيش نواب مستطاب و الا معتمد الدوله كه " مقصود از اين تلگراف اين است كه انحصار آن را برداشتهاند ، ليكن ادارهء دخانيه بر سر جاى خود باقى خواهد بود " نواب مستطاب و الا گفته بوده است كه " مطلب را درست نفهميدند و حال هم نمىتوانند كه غير از اين به مردم بگويند زيرا كه اگر چنين اظهارى بكنند بلواى عام خواهد شد و از عهدهء گرفتن جلو مردم بيرون نخواهند آمد ، از براى ايشان استعفاى از حكومت فارس سهلتر است تا اينكه اظهار بكنند كه ادارهء دخانيات بجاى خود باقى خواهد بود و انحصار را برداشتهاند " .
ديگر آنكه شب جمعه 29 جمادى الاول سنهء 1309 مطابق 31 ديسمبر آقا ميرزا هدايت الله ثانيا در امامزاده سيد مير احمد به جهت ميمنت و خوشحالى از موقوفى ادارهء دخانيات چراغان كرده بود و بعضى از دكانداران قريب به آنجا هم محض تبعيت دكانهاى خود را چراغان كرده بودند متولى باشى شاه چراغ هم خواسته بوده است كه اين كار را در شاه چراغ نمايد ، نواب مستطاب و الا معتمد الدوله مانع شده بودند و گفته بودند كه اين حركت بعد از گذشتن بيست روز از اين فقره خيلى بيجاست . ادارهء دخانيات هم بعضى از اجزاء مأمورين خريد خود را كه قريب به شيراز بودند از اطراف طلبيده و آنها را جواب گفتهاند .
ديگر آنكه مورخهء شنبه هشتم مطابق نهم جنورى شهرت تامى در شهر دارد كه ادارهء دخانيات به كلى موقوف شده است ، ليكن هنوز رسما از طهران تلگرافى در اين باب به نواب مستطاب و الا معتمد الدوله نرسيده است كه در ميان مردم اشتهار بدهند چنانچه از موقوفى انحصار آن رسيد و شهرت تامى در ميان مردم كرد . اما از قرارى كه معلوم مىشود ادارهء دخانيات فارس به وكلاى خود اعلام كرده است كه اين كار به كلى موقوف شده است و گفته است كه ديگر به كلى خريد تنباكو از هيچ قبيل نكنند و تنباكوهايى كه خريد كردهاند به هركس كه طالب است از همان قرار خريد دوباره به تجار يا به مالكين تنباكو بفروشند غير از تنباكوى باب دريا كه خودشان حمل خواهند كرد ، و باعث موقوفى اين كار هم بواسطهء بلوا و شورش عامى بوده است كه در طهران شده است و اين كار را مجبورا موقوف كردهاند .
ديگر آنكه روز دوشنبه نوزدهم مطابق بيست و يكم ديسمبر تلگرافا به شيراز اطلاع دادند
وقايع اتفاقيه ( مجموعه گزارشهاى خفيه نويسان انگليس در ولايات جنوبى ايران از سال 1291 تا 1322 قمرى ) ( فارسى ) — صفحة 395
مساهمون: على اكبر سعيدى سيرجانى
ص٣٩٥