و آينده فراگيرد ؟ يا اينكه ميگويد : در فرصت محدودى تصادف نسبى تكرارنشدنى است ، مثلا در خلال تجربيّات يكنفر و يا تجربيّاتى كه در خلال زمان معيّنى انجام ميگيرد ؟
اگر اوّلى باشد يعنى مقصودش تكرار نشدن تصادف نسبى ، بطور مستمر ، در تمام طول عمر طبيعت ، در زمان گذشته و حال آينده باشد بنابراين ، امكان دارد كه تصادف نسبى در تجربيّات يكنفر هرقدر هم كه زياد باشد تكرار شود و يا در واحدى از زمان هرچند هم كه طولانى باشد ( مليونها سال ) تكرار شود و نتيجهء اين گفتار آن است كه قانون ارسطو اگر تكراريرا نفى كند كه فراگير عمر طبيعت باشد نميتواند اساس منطقى براى صلاحيّت دليل استقرائى بوده و بتواند رابطهء سببيّت را از تكرار همزمانى دو پديده ، نتيجهگيرى كند زيرا ما آن هنگام خواهيم توانست تصادف نسبى را بعيد بدانيم و از همزمانى دو پديده ، كشف سببيّت كنيم كه با تمام عمر طبيعت در گذشته و حال و آينده همراه باشيم و بهبينيم كه اين تكرار در طول طبيعت استمرار يافت و اينمعنى از ناحيهء وقوع خارجى محال است و نتيجه ، اينكه : در خلال استقراء همزمانى دو پديده ، هرقدر هم تكرار شود از اثبات سببيّت ميان آن دو عاجز خواهد بود .
و اگر تكراريكه قانون ارسطو آن را نفى مىكند تكرار در فرصت محدود و به مقدارى باشد كه صلاحيّت از براى وضع اساس منطقى داشته باشد و بتواند در حالات استقراء ، سببيّت را كشف كند باينمعنى كه هدف قانون ارسطو اثبات اين باشد كه تصادف نسبى ، در تعداد معقولى از تجربيّات و شواهدى كه يك فرد در خلال عمليهء استقراء انجام ميدهد قابل تكرار نيست مثلا اگر ما تعداد معتنابه و قابل توجهى از تجربه را انجام داديم و ملاحظه كرديم كه در همهء اين تجربيّات دماى آب كه بصفر ميرسد مقارن با انجماد آب است ميفهميم كه آن همزمانى فقط به حكم تصادف نيست زيرا اگر تصادف بود يك بار و يا دوبار مثلا تكرار ميشد نه در همگى تجربههائى كه انجام دادهايم .
الأسس المنطقية في الإستقراء ( مبانى منطقى استقراء ) ( فارسى ) — صفحة 41
مساهمون: السيد محمد باقر الصدر
ص٤١