زعم باطل بعضى را إله و بعضى را ملايكه مىدانند و اعتبار رسوم و عادات اين ديار شنيده به آن جانب گراييدند و در مذهب تناسخيه رسوخ قدم حاصل شد و قول ما من مذهب الّا و للتّناسخ فيه قدم راسخ درست دانستند و خوشآمديان كلمهگوى در رسايل اقامت بينات و دلايل بدين مدعا نمودند و تحقيق مذاهب كفار هند كه طوايف نامحصور نامعدودند و كتب بىشمار دارند و باوجود اين اهل كتاب نيستند ، فرموده حلاوت آن در مذاق افتاد و روزبهروز ثمرهء آن شجرهء خبيثه به ظهور مىآمد و ايامى چند شيخ تاج الدين ولد شيخ زكريا اجودهنى دهلوى را كه اكثر از اعيان او را تاج العارفين مىگفتند و از شاگردان رشيد شيخ زمان پانىپتى صاحب شرح لوايح و ساير مصنفات لايق و فايق در علم تصوف و در علم توحيد ثانى شيخ ابن عربى بود و بر كتاب نزهة الارواح شرح مبسوط نوشته شبها برنمطى كه بالا گذشت بالا طلبيده تمام شب شطحيات و ترهّات اهل تصوف از او مىشنيدند و او چون چندانى مقيد به شرعيات نبود ، مقدمات وحدت وجود كه متصوفهء مبطله دارند و عاقبت منجر به اباحت و الحاد مىشود در ميان آورد و مسأله ايمان فرعون - لعنة الله عليه - كه در كتاب فصوص الحكم مذكور است و ترجيح رجا بر خوف و امثال آن را كه مردم بالطبع قطع نظر از زاجر عقلى و مانع شرعى مايل آن است خاطرنشان ساخته باعث عظيم بر فتور و وهن در اعتقاد به احكام شريعت شد و خلود كفار را در نار محقق ، اما دوام عذاب را مشتبه و نامشخص گردانيده تأويلات بعيده در نصوص قرآنى و اخبار نبوى - عليه السّلام - آوردند و انسان كامل را عبارت از خليفة الزمان داشته و تعبير از آن به ذات اقدس نموده اكثر عين واجب نه لااقل عكس فهمانيده خرافات در اين باب مىگفتند و سجده براى او تجويز كرده آن را زمينبوس ناميدند و رعايت ادب پادشاه را فرض عين شمرده روى او را كعبهء مرادات و قبلهء حاجات دانانيدند و بعضى روايت مرجوحه و عمل مريدان بعضى مشايخ هند را در اين باب متمسك آوردند و بعد از آنكه فرد مطلق انسان كامل بر پادشاه عادل ذى شوكت ذى شأن قرار يافت و همچنين بعضى از مشايخ عظام مثل شيخ يعقوب كشميرى كه صاحب تصانيف مشهوره و مرشد و مقتداى عصر بود ، بعضى سخنان تمهيدات عين القضات همدانى را نقل كرد ، مثل آنكه چنانچه محمّد
منتخب التواريخ ( فارسى ) — صفحة 179
مساهمون: توفيق سبحانى
ص١٧٩