جان رسيد . چه در بسيط زمانه به غير سرا و خانه هيچ خرابه و ويرانه نديد . سركشان جهان سر بر خط فرمان نهاده و گردنافرازان دوران به پاى خدمت ايستاده . سپهر در رونق آن مملكت متحير گرديد و از براى دفع چشمزخم عين الكمال نيل عارضهاى بر رخسار احوال همايونفال كشيد . ناگاه آن حضرت را مرضى صعب طارى شد و ضعف قوى عارض گشت و روز به روز اشتداد مرض ازدياد مىيافت و تاب تب در درون چون شعلهء آتش در بيرون مىتافت و عارضهء قوى حادث شد و حادثهاى عظيم عارض گشت و ذات همايون كه مدار ربع مسكون است از صدمت ناتوانى اثرى تمام پذيرفت و از عرض مرض كه به « 418 » عرض مكّرم و عنصر معظّم رسيد مشربهء عذب خوشدلى تيرگى يافت و اقاليم سبعه از بيم اين واقعه در زلزله افتاد و اطراف بحر و بر و ممالك هفت كشور از آوازهء اين خبر در لرزه آمد .
بيت
از بيم تكّسرت جهان مىلرزد * وز لفظ ملالتت زبان مىلرزد
وز غايت احسان تو بر هرذاتى * بر جان تو صد هزار جان مىلرزد
و ممالك جهان به تخصيص ولايت خراسان چنان آشفته و پريشان شد كه در دار السلطنهء هرات در حيات و ممات آن حضرت متردد بودند و امير جلال الدين فيروز شاه اطباى روشنراى كه در تدبير مرضى يد بيضا مىنمودند و در انواع علاج مباركنفس و عيسىدم بودند جمع آورده بود و در ازالت علّت و استرداد صحّت برهان انّه مؤيد بروح القدس « 419 » مىنمودند و حكماى افلاطون جناب و اطباى بقراط انتساب به ترتيب ادويه و تركيب اغذيه و اشربه گرد اسباب تنقيه و تصفيه بر مىآمدند و شربتى كه ملايم مزاج همايون بود تعيين مىكردند ، اگرچه آن حضرت به
هامش
( 418 ) . نفس ذات چيزى و اندام .
( 419 ) . در قرآن مجيد سورة البقرة آيات 81 و 254 راجع به عيسى ( ع ) وارد است :وَ أَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ . *