اشتباه متكلم در معناى قدرت
و متكلم از آن جهت قدرت را بدين گونه معنى نموده كه خيال كرده اگر قدرت ، آن چنان كه حكيم معنى كرده است معنى شود نتيجهاش آن است كه حق تعالى در افعالش موجب باشد نه مختار ، كه بنا به اصطلاح حكيم بايد حق تعالى فيض بدهد و نمى تواند كه فيض بخش نباشد ، و اين موجب سلب اختيار از ذات حق تعالى است ، در صورتى كه حضرتش منزه است از آنكه افعالش از روى جبر و عدم اختيار باشد .
ولى اين تنزيه متكلم حق تعالى را خود عين تشبيه است ، از آن جهت كه أو را در افعال به مخلوق تشبيه كرده است . زيرا اين مخلوق است كه اگر صحت فعل و ترك از أو سلب شود ناچار اختيار نيز از أو گرفته خواهد شد . و خداوند از اين تشبيه منزه است . و اين تقديسى كه متكلم خداى را مىكند عين تنقيص است ، زيرا لازمهء اين چنين تنزيه و تقديس آن است كه در ذات حق تعالى تركيب راه يابد و در صفت ذاتي أو امكان رخنه كند ، و تعالى اللّه عن ذلك علوا كبيرا . [ 1 ] و متكلمين به اين نكته متوجه نشدند كه فاعل موجب و كسى كه بدون اختيار عملى را انجام مىدهد كسى است كه كار أو بدون علم و اراده از أو سر زند ، و يا اگر علم و اراده دارد آن كار بر خلاف ميل أو و منافر با ذات أو باشد ، و حال آنكه دربارهء خداى تعالى كه علم و قدرت و ارادهاش عين ذات اوست و احدىّ الذات و الصفات است و
هامش
[ 1 ] لزوم تركيب در ذات بدان اعتبار است كه بنا به زعم متكلم صدور فعل مثلا از ذات بالفعل است و عدم صدور آن بالقوه . پس ذات مركب است از فعل و قوه . و اما لزوم امكان در صفت ذاتي از آن جهت است كه صحت فعل و ترك لازمهاش امكان فعل و ترك است . ( مترجم )