و امّا پس از پيدا كردن استطاعت هم ، التفات و توجّه از بين رفته و غفلت به وجود آمده است .
نكته : نماز و روزه نيز نسبت به زمان فرارسيدن وقت انجام آن ، همين حكم را دارند .
و لذا بههمينجهت است كه سيد عاملى و محقّق سبزوارى « 1 » و ديگران گرايش به وجوب نفسى احكام پيدا كردهاند ، با اينكه ظاهر سخنان علما اين است كه در هنگام غفلت نيز نهى ، متوجّه مكلّف مىباشد . لكن جناب شيخ به صراحت مىفرمايد : شكّى در قبح توجّه تكليف به غافل در هنگام غفلت وجود ندارد .
عبارة اخراى مطالب در بحث از اين شاهد دوم بر نظر مشهور به احتمال اوّل چيست ؟
اين است كه : مىدانيم كه برخى از واجبات ، واجب موقت بوده و مشروط به وقت خاصّى هستند ، مثل حج ، روزه و نماز . حال سؤال اين است كه :
اگر مكلّفى قبل از وقت ، حكم واجبات مزبور را ياد نگيرد و اين موجب شود كه در وقت خودش اين عبادات را ترك نمايد ، آيا مؤاخذه و عقاب دارد يا نه ؟
مشهور برآناند كه : بله ، عقاب دارد ، چون مقصّر است ، چرا كه قبل از وقت بدان ترتيب اثر مىداد و احكامشان را مىآموخت .
در نتيجه : اكنون كه فحص نكرده و نياموخته و واجب را در وقت خودش تقويت كرده معاقب است و مؤاخذه مىشود .
چه نتيجهاى از اين بحث گرفته مىشود ؟
مىگوييم : اگر مراد مشهور احتمال سوّم مىبود ، نبايد در اينجا حكم به استحقاق عقاب مىكنند . به خاطر اينكه :
1 - واجب موقت ، تا وقتش داخل نشود اصلا وجوبى ندارد .
2 - وقتى واجب موقت ، وجوب نيابد ، مقدّمهاش هم واجب نمىباشد .
پس :
اوّلا : قبل از وقت به خاطر ترك تعلّم عقابى نيست ، چرا كه به تبع ذى المقدمه واجب نيست .
ثانيا : پس از دخول وقت نيز كه على الفرض مكلف ملتفت نيست كه مكلّف به چنين تكليفى است و غافل است ، غافل ، نهى يا امر فعلى ندارد تا كه عقاب شود .
در نتيجه : قبل از وقت كه التفات اجمالى است ، وجوبى نيست و بعد از وقت كه بايد وجوب بيايد ، التفاتى نيست تا وجوب فعلى شود . قما قصد لم يقع و ما وقع لم يقصد .
هامش
( 1 ) - ذخيرة المعاد ، ص 167 .