مراد از « و حينئذ : فان اراد . . . » چيست ؟
بازگشت شيخ به نظر مشهور است تا ببيند مراد آنها از اينكه فرمودند : عقاب بر مخالفت واقع است و نه بر ترك تعلّم چيست ؟ و لذا احتمال در اينجا بررسى كرده و پاسخ مىدهد و لذا مىفرمايد :
1 - اگر مراد مشهور اين باشد كه در همان زمانى كه مكلّف مشغول فعل حرام و يا ترك واجب است كه همان مخالفت با واقع است ، نهى فعل متوجه اوست و لذا حين المخالفة مستحق عقاب مىشود ، اين تالى فاسد دارد ، چرا كه تكليف آدم غافل قبيح است .
2 - اگر مراد مشهور اين باشد كه حين المخالفه و در زمان انجام و يا ترك ، عقاب مىآيد بدون اينكه نهى بالفعلى متوجه مكلّف باشد يعنى كه پيش از آن هيچگونه استحقاق عقابى در كار نيست چونكه معصيتى قبل از آن صورت نگرفته دو سؤال براى ما پيش مىآيد :
اوّلا چون ترك مقدّمه يعنى ترك تعلّم در زمان قبل از اشتغال به ترك و يا فعل حرام و به طور خلاصه مخالفت واقع است و اين سبب مستحيل شدن انجام ذى المقدمه است ، بايد تاريخ استحقاق عقاب را به جلو بياوريد و بگوييد اين استحقاق عقاب را به تأخير مىاندازيد ؟
ثانيا : اگر تيراندازى تيرى را بدون توجّه و لحاظ كردن هدف رها كند و پس از چند لحظه به فرد ثالثى اصابت نمايد و او را بكشد ، عقلاء عالم او از همان زمان كه تير را رها مىكند مورد مذمّت قرار مىدهند ، و منتظر كشته شدن فرد در لحظات بعد نمىمانند .
ثالثا : اگر مراد مشهور اين باشد كه عقاب به خاطر مخالفت با واقع است ، لكن زمان استحقاق عقاب از همان لحظه ترك تعلّم است ، به آنها مىگوييم سخنى نيكوست چنانچه اختلافى هست در ظاهر تعبير است .
آيا اين توجيه و يا وجهالجمعى كه شيخ در اين احتمال بين عبارات حضرات نمود صحيح است يا نه ؟
خير ، پس از اين احتمال شيخ دو شاهد از عبارات خود مشهور اقامه مىكند بر اينكه مراد مشهور ، همان احتمال اوّل است .
به عبارت ديگر : شخص جاهل مقصّر با اينكه حين المخالفة ، غافل است و توجّه ندارد به اينكه در حال مخالفت با اوامر و يا نهى مولى است ، معذلك مورد خطاب فعلى است .
يعنى : منتهى به نهى فعلى و يا مأمور به امر فعلى است و لذا حين المخالفه است كه عقاب به پاى او نوشته مىشود .
رسائل شيخ انصارى ( فارسى ) — صفحة 75
مساهمون: الشيخ الأنصاري
ص٧٥