براى تهيهء نقش آن گماشت ، حينى كه چهرهكشايان حاذق و نقش بندان ماهر مثال قلعهء خيسار را بر كاغذى منقش كرده و پيش چنگيزخان آوردند ، بديدهء تعجب ديد ، و روى به امراى سپاه كرد و گفت :
مثل اين جاى و اين مكان سديد * كس نديد است و كس نخواهد ديد [ ( 1 ) ]
قلعهء تاريخى خيسار اكنون مانند سائر بلاد و قلاع مستحكم غور ويران گرديده ، لى سترينج در اراضى خلافت شرقى آن را در نقشهء تاريخى خويش در شرق هرات بعد از باشان قرار ميدهد ، كه بين اوبه و هرات واقع مىگردد .
اين تخمين از قرار بيان جغرافيانگاران و مورخان به صحت اقرب به نظر مىآيد ، و كوه خيسار هم بايد در اين جا كاين باشد .
اما آنچه برخى از نويسندگان موقعيت كوه خيسار را در سلسلهء جبال سمت غربى زرنى كنونى در محل جهان قلعه تخمين كردهاند [ ( 2 ) ] نزد نويسندهء سطور محل تامل است ، زيرا درين صورت بايد چندين منزل از هرات دور باشد ، كه با قول جغرافيون و مورخان سابقه نقيض مىافتد ، [ ( 3 ) ] مخفى نماند كه اكنون هم قيصار كه مصحف همان خيسار است در سلسلهء جبال فيروز كوه عليا واقع است .
( 29 ) غرستان ، غرجستان
غرجستان يا غرشستان يا غرستان ناحيتى بود ، در شرق بادغيس كه درياى مرغاب از ان كوهسار سرچشمه مىگرفت ، و عربها آن را غرج الشار نوشته اند ، كه حكمران آن كوهسار شار نام داشت ، و مقدسى گويد : كه غرج به زبان خودشان به معنى كوه است ، كه نام اين ناحيت را غرجستان هم مىنوشتند ، ياقوت مىنويسد : كه اكثر غرشستان يا غرستان مىگفتند ، و پادشاه آنجا را در اوايل فتوحات عرب ملك الغرجه مىناميدند ، و از شهرهاى آن ابشين و شرمين ، سنجه و بيوار بود [ ( 4 ) ] درين كه اسم اين كوهسار تاريخى خراسان مانند بسى از اسماى بلاد و اعلام از كلمهء ( غر )
هامش
[ ( 1 ) ] اقتباس از نسخه خطى تاريخ سيفى هروى
[ ( 2 ) ] آريانا طبع كابل ، ص 8 شماره 16
[ ( 3 ) ] در تعيين موقعيت برخى از جبال غور درين مقالت از مجله آريانا شماره ( 16 ) با تعديل بعضى از مواد استفاده كردم .
[ ( 4 ) ] اراضى خلافت شرقيه ص 195 - 416