خيسار غور [ ( 1 ) ] و قاضى امام وحيد الدين فوشنجى كه مولانا وى را در شهور ( 622 ) در قهستان ديدار كرده [ ( 2 ) ] سماع از خسرو غور برادر ملك تاج الدين حبشى در سال ( 618 ه ) در قلعهء سنگه غور [ ( 3 ) ] سماع از امير على چاوش در ( 611 ه ) در فيروز كوه [ ( 4 ) ] و امام رشيد الدين عبد المجيد در سيستان بحدود ( 613 ه ) [ ( 5 ) ] و ملك تاج الدين كه مولانا در قلعه سنگه بسال ( 618 ه ) ازو حكايتى سماع كرد [ ( 6 ) ] و صمصام الدين فرغانى [ ( 7 ) ] و معتمد الدوله مقبل ركابى [ ( 8 ) ] اين بود اكثر روات ، كتاب مولانا كه در موارد مختلفه از انها سماع كرده و قصص ، و روايات آنها را ضبط كتاب كرده است .
اخلاق و روش تاريخنگارى مؤلف :
مورخان شرقى كه همواره بدربارهاى سلاطين و امراء سر و كارى داشتهاند ، شالوده تاريخنگارى خويش را بر ستايش ممدوحين خويش نهادهاند ، ولى مهم ترين كتب تاريخى زبان پارسى همان تاريخ ابو الفضل كاتب بيهقى است ، كه در مآخذ مؤلف ذكر رفت ، از خلال مسطورات بيهقى پيداست كه اين مؤرخ دانشمند از بزرگترين نويسندگان عصر است ، و هم وى مردى بود كه روش تاريخنگارى خويش را مانند مؤرخين اسلاف بر نقل قوى و سماع موثوق بنا كرد ، و وقايع تاريخى را در نهايت وقت و انصاف و عدالت نوشت ، و حقايق را طورى روشن كرد كه گزاف و انحرافى را دران راهى نيست .
بيهقى اغلب وقايع را از نقطهء نظر فلسفهء تاريخ تحليل كرد و نتايج اعمال نيكو و كردارهاى ناپسنديده را به صورت روشن نوشت ، و تا توانست ازين حقايق چشم نپوشيد ، به عقيدهء اين عاجز از مؤرخين دربار حضرت سلاطين ، بيهقى اولين شخصى است ، كه در تاريخنگارى روشن تدقيق و كشف حقايق را طورى پيروى كرد كه مىتوان از ملاحظهء تاريخ وى به بسى از حقايق تاريخى پى برد و معايب و محاسن اشخاص و
هامش
[ ( 1 ) ] طبقه 23 آخر ذكر چنگيزخان .
[ ( 2 ) ] طبقه 23 حكايت گشاده شدن شهرهاى خراسان ،
[ ( 3 ) ] طبقه 23 حديث مراجعت چنگيزخان
[ ( 4 ) ] طبقه 12 ذكر سنجر
[ ( 5 ) ] طبقه 12 ذكر الب ارسلان
[ ( 6 ) ] طبقه 23 حديث مراجعت چنگيزخان
[ ( 7 ) ] طبقه 20 ذكر محمد بختيار
[ ( 8 ) ] طبقه 20 ذكر محمد بختيار