مستند به نظر نيامد و نمىدانم كه نويسندهء موصوف بكدام سند نوشته است ؟
مولد وى :
مولانا در طبقات هيچ گونه اشارتى به مولد خود ندارد ، و برخى از تذكره نويسان مانند هفت اقليم ، و صبح گلشن ، و مجمع النفائس ، و گل رعنا ، و گلزار ابراهيم ، و نشتر عشق و غيره بين مولانا منهاج و سراج منهاج كه پدرش باشد اشتباه كردهاند ، و بنابران برخى مولد مولانا را ( لاهور ) پنداشته ، و وى را ( لاهورى ) نوشتهاند تذكرهء نشتر عشق صراحتا مىنويسد : « سراج الدين منهاج ( مصنف طبقات ) موطن جدوى سمرقند بود ، تولدش در لاهور واقع شد . . . » [ ( 1 ) ] على قلى و إله داغستانى در سال ( 1162 ه ) مىنويسد : « سراج الدين منهاج مؤلف تاريخ طبقات ناصرى است ، كه باسم نصر الدين ملك الهند تمام كرده ، مولدش لاهور و اصلش از سمرقند است . . . . » [ ( 2 ) ] اين خطا را اغلب ارباب تذكره و نويسندگان تاريخ تكرار كردهاند كه من بطور نمونه قول دو نفر را در بالا اقتباس نمودم ، و اين اشتباه ناشى از التباس اسمين فرزند و پدر است ، چون پدر مؤلف در لاهور سكنى داشت ، و هم شايد در لاهور تولد يافته بود ، از اين رو مورخين مؤلف طبقات را هم متولد در لاهور دانستهاند ، ولى اين قول معقول و صحيح به نظر نمىآيد ، چه طورى كه پيشتر مذكور افتاد ، مادر مؤلف در سن سه سالگى وى اندر فيروز كوه ، در حرم ماه ملك ملكهء غور بود ، و تمام اخوال و اقارب مادريش هم در آنجا بودند ، بنابران بايد مؤلف در فيروز كوه و در حرم سلطنتى آنجا متولد گرديده باشد ، راورتى و كسانى كه شرح حال مؤلف را از اقوال و گفتار خودش برآوردهاند ، مىنويسند : كه تولد مولانا در لاهور صحتى ندارد ، زيرا خودش گويد ، كه كرت اول در سال ( 624 ه ) بهند آمد ، و اگر در لاهور متولد ميگشت ، البته درين بار آمدن خود را كرت اول نمىشمرد [ ( 3 ) ] بايد به نظر تحقيق نگريست ، كه پسر از ابوين به دنيا مىآيد ، و براى دريافتن مولد و مسقط الرأس كسى هم تحقيق مسكن ابوين بويژه مادر مهم تر است . در اين جا هم بايد ديد ، كه در حدود ( 589 ه ) كه
هامش
[ ( 1 ) ] نشتر عشق نسخهء خطى دانشگاه پنجاب ج ا ص 3
[ ( 2 ) ] رياض الشعراء نسخهء خطى كابل ص 371 ،
[ ( 3 ) ] شرح حال مؤلف در آغاز ترجمهء راورتى .