مادر مولف و اجداد مادرى وى
در نوشتههاى سابق حالت خاندان و اجداد و پدر مؤلف را خوانديد كه يكى از دودمانهاى معروف علمى جوزجان است ، و سالها در دربار سلاطين آل محمود و آل شنسب در غزنه و غور و لاهور مراتب بلند علمى و سياسى را داشتند و همواره در حضور شاهنشاهان بزرگ محشور بودهاند .
همينطور خاندان مادر مؤلف نيز از دودمانهاى بزرگ علمى و سياسى بود و مشاهير زيادى درين خاندان گذشته و همواره رجال آن دودمان به دربار غور معزز و محترم بودند ، و به نظر احترام نگريسته مىشدند ، مادر مؤلف نيز از خانمهاى محترمى بود ، كه دربار غور در حرم سلاطين ميزيست .
اجداد مادرى مؤلف نسلا نساوى خراسانى و مسكنا تولكى از غور و هرات بودند ، و از عهد خلافت القا در باللّه عباسى ( متوفى 422 ه ) در تولك ولايت هرات منصب قضا داشتند ، و اين خاندان در سلطنت سلطان محمود داراى مقام محترمى بود ، و القادر بالله بنام آنها مثالى از حضرت بغداد فرستاده بود ، و بعد از ان در عهد المستضيء باللّه ( 536 / 575 ) نيز مثالى براى تفويض مناصب فوق بانها داده شده بود ، كه اين مثالين تا حين تحرير كتاب طبقات پيش مؤلف موجود بود و خودش دران باره چنين مىنويسد : و مثال او ( المستضيء ) در ميان امثلهء اجداد مادرى منهاج سراج موجود است به قضاى قلعهء تولك ولايت قهستان و جبال هراة و آن امثال بنابر مثال جد اعلى مستضيء بود القادر ، و آن امثال هم موجود است . . . . [ ( 1 ) ] يكى از اشخاص معروف اين دودمان ملك ضياء الدين محمد عبد السلام قاضى تولك است كه اين شخص در دوران فتوحات سلطان معز الدين غورى در هند همركاب سلطان بود ، و وقتى كه قلعهء تبرهنده فتح گرديد به وى سپرده شد ، و اين قاضى ضياء الدين مؤلف كتاب را پسر عم جد مادرى بود ، و ديگرى هم قاضى مجد الدين تولكى است ، كه مؤلف نام وى را قاضى مجد الدين قدوه مىنويسد ، و چنانچه گذشت اين شخص از طرف سلطان غياث الدين با پدر مؤلف به حضرت بغداد بحيث عضو
هامش
[ ( 1 ) ] طبقه 1 ذكر المستضيء 12