بر كوه بزرگتر از مرو رود ، و آن را آبها و بوستانهاست ، و زرهاى بسيار ، و بناهاى ايشان از گل . سان شهريست خوردتر از ان ، و آن را نيز آبها و بوستانها ، و بيشتر ميوهاى ايشان جوز ، و يهوديه از ان بزرگتر و با آب و باغهاى فراوان . و گند روم شهر با ميوه و زراعت و آبهاى بسيار ، و اين موضع همه بر كوه است ، و شبورقان را آب روان است . اما باغها اندك و از سان بزرگتر است و مانند يهوديه باشد در بزرگى ، و ارتفاعات آن بيشتر غله و حبوب باشد ، و استلخ شهرى خورد است در بيابانى است و جاى نشست بزرگان آل فريغون است ، و از ان ناحيت پوستينهاى پيراسته و نيكو بهمهء خراسان و ديگر نواحى مىبرند » [ ( 1 ) ] جوزجانان در سال ( 33 ه ) بدست احنف بن قيس فتح گرديد ، و بعد از ان همواره محط رحال ، و مهبط رجال و بزرگان بود ، و يحيى بن زيد بن على بن الحسين بن على ( رض ) در اين جا بقتل رسيد ، و از ناموران علمى اين ناحيت ابراهيم بن يعقوب ابو اسحاق السعدى الجوزجانى است ، كه در تاريخ دمشق ذكر وى ميرود . و مدتى در آنجا سكونت كرد ، و بقول دارقطنى در مكه و بصره و رمله نيز زيست ، و از ثقات حفاظ بود ، و در مستهل ذى القعده ( 259 ه ) از جهان رفت ، ديگر ابو احمد بن موسى الجوزجانى است ، كه دانشمند مستقيم الحديث بود ، و از سويد بن عبد العزيز روايت كرد . و همشهريان احمد نيز از وى روايت كنند [ ( 2 ) ] اما دودمان معروف فريغونيان كه در جوزجان حكمدارى داشتند ، در حدود ( 300 ه ) برين ناحيت تسلط داشتهاند و پديد مىآيد ، كه شهرياران اين دودمان از مردم بومى اين ناحيت بودند ، و تاريخنگاران آن عصرها اين خانواده را نيك ستودهاند ، بار تولد مىنويسد ، كه در عهد حكمدارى اين طايفه ، حدود جوزجان تا مضافات غور و بست و بكنار هلمند ميرسيد [ ( 3 ) ] .
ابو نصر محمد بن عبد الجبار العتبى كه تاريخ يمينى را در حدود ( 415 ) نوشت ، آل فريغون را از طرف سلطان محمود حكمداران جوزجانان ميداند ، و آنها را در علو همت چون فلك ، و در غزارت و سماحت چون جيحون مىنويسد [ ( 4 ) ] و ابو الفتح بستى شاعر معروف عهد
هامش
[ ( 1 ) ] اشكال العالم ، نسخهء خطى موزهء كابل : ص 66 -
[ ( 2 ) ] معجم البلدان ، ج 3 ص 167 ،
[ ( 3 ) ] مقدمهء بار تولد بر نسخهء عكسى حدود العالم ، ص 4 - 5
[ ( 4 ) ] تاريخ يمينى ، ص 382