را از گوزگانان مىشمرد و گويد : اين همه شهرها را كه ياد كرديم ، از ان پادشائى ملك گوزگانان است ، و اين ناحيت را روستاها و ناحيتهاى بزرگ بسيار است ، و لكن شهرهاى با منبر اين است كه ما ياد كرديم [ ( 1 ) ] خلاصه : - جوزجانان يا گوزگانان ناحيتى بود در مغرب ربع بلخ كه راه مرو الرود از ان ميگذشت ، و خيلى معمور بود [ ( 2 ) ] و با حدوديكه مؤلف حدود العالم تعيين كرده ، گويا شمالا به آمويه مىپيوست و جنوبا تا مجارى هيرمند ميرسيد ، شرق باميان و حدود غربى غزنه ثغور آن بود .
غربا هرات و مجارى آب مرو و مرغاب بدان پيوسته بود .
خاورشناس معروف بار تولد گويد : - كه مقدسى در قرن دهم مسيحى ( 375 ه ) جوزجانان را ناحيتى على حده نمىداند و جزو ولايت بلخ مىشمارد - در قرن نهم اليعقوبى ( 278 ه ) فقط ناحيهء معمور رود شبرغان ( شبورقان ) و ولايت كوهستان گرزوان را كه در قسمت علياى رود ميمنه واقع است گوزگان مينامد ، مقر حكمرانى امراى عرب كه انبار بود شايد در محل كنونى شهر سر پل واقع بود ، پايتخت قديم گوزگانان شهر شبورقان بود و اين قول را روايت طبرى تائيد مىكند . در ان وقت هم مثل امروز بين شبورقان و شيرين تگاب صحرائى واقع بود كه عربها القاع مىگفتند ( در طبقات دشت كعب آمده ) قرارى كه ابن خرداذبه گويد ، اين ناحيت جزو گوزگان محسوب بود - شايد فارياب شهر كنونى دولت آباد و يا قدرى جنوبى تر در جاى خير آباد حاليه واقع بود بقول يعقوبى امير فارياب در يهوديه اقامت ميكرد ، ميمنهء حاليه را جوزجانى به شكل ميمند مىنويسد و در گوزگانان داخل بود ، شهريار گوزگان در قديم صاحب لقب گوزگانخداة بود ، در قرن دهم سلسلهء آل فريغون در گوزگان سلطنت مىكردند ، اين سلسله را سلطان محمود از بين برداشت [ ( 3 ) ] جغرافياى اشكال العالم مىنويسد : « كه جوزجانان نام ناحيت است ، و شهرهاى آن يهوديه و شبرغان و ستلخ ، و كنده روم ، و انبار و سان و بزرگتر آن انبار است ، و مقام امير آنجا باشد . و آن شهريست
هامش
[ ( 1 ) ] حدود العالم ص 59 - 60 - 61 .
[ ( 2 ) ] اراضى خلافت شرقى ص 623
[ ( 3 ) ] جغرافياى تاريخى ايران ، ص 82 - 83 - 84 ( رك : تعليق آخر كتاب )