مىشود . مقبرهء زيباى ميان مير در لاهور نيز از آن جمله است . يك نمونهء بسيار زيبا از اوايل دورهء مغول بناى ساخته شده از سنگ مرمر زرد مايل به قهوهاى ، براى عارف بزرگ محمد غوث گواليورى ( ف .
1562 ) در گواليور است كه طارمى پنجرههاى آن ظاهرا تا حدودى تعاليم عرفانى و ستارهشناسى پيچيدهء شخصيت مدفون در آنجا را منعكس مىكنند . پنجاه سال بعد مقبرهء زيباى « شاه دولت » ( ف . 1616 ) در مانر نزديك پاتنا نوع تكامل يافتهتر اين آرامگاه را نشان مىدهد .
البته مهمترين بناهاى مذهبى مساجد هستند كه تعداد آنها در هستهء مركزى قلمرو آنطور كه انتظار مىرود ( 12 ) زياد نيست . مسجد بزرگ اكبر در فتح پورسيكرى با حياط بزرگ احاطه شده به وسيلهء حجرهها الگويى براى بناهاى عظيم جانشينانش در دهلى و لاهور شد . به وسيلهء جهانگير مسجد بزرگى ساخته نشده است . در عوض شوق ساخت و ساز پسرش در بناى مساجد متعدد در مركز قلمرو و همچنين در ايالتها نشان داده شده است . او پس از اينكه در سال 1628 جانشين پدرش شد ، براى اداى يك نذر مسجدى در آگرا ساخت . سند مسجد بسيار زيباى تهتا را با كاشىكاريهاى آبى رنگش ( 1644 - 1657 ) مديون اوست و در آخرين نقطهء پايان صخرهاى كه دژ آسيرگره رويش قرار دارد مسجد با شكوه نه چندان معروفى مشرف بر اراضى برپا خاسته كه شاه جهان عينا مثل بناى قبلا ياد شده به عنوان سپاسگزارى براى مهمان نوازىاى كه در حين فرارش به اين نقاط در حقش انجام شده بود ، ساخته است . اينكه برهانپور مساجد متعددى دارد روشن است ، ولى يكى از آنها بسيار جالب توجه است ، مسجدى كه گرچه از دورهء سلسلهء سلطنتى پيشين است ، ولى توسط خان خانان عبد الرحيم توسعه يافته و مدرن شده است ، اين مسجد داراى كتيبهاى به سانسكريت با محتوايى از مذهب اسلام است .
مسجد بزرگ در دهلى نيز كه در عرض گسترده شده است و 9 متر بالاتر از سطح جاده قرار دارد و با سه گنبد راه راه قرمز و سفيد و حياط بزرگ تقريبا 100 متر مربعش براى معمارى متأخر مغول اختصاصى است ، جزو شاه جهانآباد مىباشد .
مسجد بادشاهى « 1 » كه اورنگ زيب چند دهه بعد ( 1673 - 1674 ) در لاهور ساخت ، مشخصات مشابهى را نشان مىدهد ؛ حياط بسيار وسيع كه مىتواند دهها هزار تن از مؤمنان را براى نماز در خود جا دهد و پنج ايوان سر بازى كه رو به قبله هستند و شبستانهاى داخلشان با گچبريهاى نقاشى شدهء برجسته تزيين شدهاند ، شاخص هستند ؛ 80 اتاق دور حياط بعضا به عنوان كلاسهاى درس و محل اقامت مؤمنان به كار مىرفتهاند . در هر دو مورد دروازهء عظيم - هر چند كوچكتر از فتح پورسيكرى - وجه مشخصهء معمارى بناست . براى رسيدن به آن بايد از پلههاى عريض زيادى بالا رفت كه صعود جسمى با صعود روحى مورد
هامش
( 1 ) .Badshahi .