انتظار در نماز مرتبط بوده است . ولى تقريبا در همهء موارد تأسيسات قصر ، قلعهها و مساجد عظيم ، تشكيل يك واحد را مىدادهاند : حكومت و مذهب ، نمادين مرتبط بودند ، ولى شاهزادگان مغول يك نوع مسجد ديگر نيز پديد آوردند : مسجدى كوچك از مرمر سفيد در داخل محل اقامت : در آنجا مساجدى مثل مسجد متى « 1 » ، مرواريد ، يا نگينه « 2 » ، و جواهر ( 1630 ) در آگرا يافت مىشوند ، بناهاى كوچك از مرمر سفيد با گنبدهاى ظريف كه به راحتى براى فرمانروا و درباريان قابل دسترسى هستند و گاهى از اوقات تقريبا اثرى شبيه به سبك روكوكو بهجا مىگذارند . اورنگ زيب دهلى را نيز با چنين مسجدى مربوط به قصر آراسته است .
خانمهاى دربار نيز مساجدى ساختهاند ؛ مسجدى نزديك دژ آگرا به لطف جهانآرا ساخته شده است ، و زينت النسا برادرزادهاش مسجد كوچكى در دهلى كنار حصار دژ قرمز كه رو به سمت رودخانهء يومنا داشت احداث كرد كه باز هم سه گنبد راه راه ، شاخص براى اواخر قرن 17 را در معرض ديد قرار مىداد .
مساجدى نيز به وسيلهء منصبداران ( به عنوان مثال وزير خان ) و حتى اعضاى غيرمسلمان دربار احداث شدند : مان سينگ مسجد بزرگى در راج محل در بنگال ساخته است .
بناهاى معمولى
بناهاى معمولى نبايد فراموش شوند : يك سهم ويژهء مغولان در معمارى حمام بوده است كه در خاور نزديك مدلى رايج را دنبال مىكرد : بينه محل پوشيدن و درآوردن لباس ( يا كه چندين بينه ) ، محل خنك براى آماده شدن پس از استحمام و محل اصلى براى شستوشوى . آب داغ به وسيلهء تنبوشههايى هدايت مىشده است . براى آبريزگاه عمومى هم تمام و كمال پيشبينى شده بود . فتح پورسيكرى براى حمامهاى متعددش شهرت داشت و نه فقط فرمانروا ، بلكه اشخاص ثروتمند هم در محل سكونتشان حمامهايى مىساختند كه بعضا از زيبايى معمارى قابل توجهى برخوردار بودند . آصف خان شوهر خواهر جهانگير تأسيسات حمام بسيار زيبايى در آگرا ساخته است و حمامى كه خان خانان عبد الرحيم در برهانپور ساخته معروف است . ( 13 )
با روابط تجارى فعال مغولان و اهميت راههاى تجارى از بنادر به پايتخت يا بين مهمترين مراكز توليدات كالا يا كشاورزى ، به طبع جادههايى احداث شد كه از نظر نظامى هم اهميت داشتند . بابر در واقع نخستين كسى بود كه جادهاى از آگرا به كابل كشيد . از جادهء عظيم شرشاه قبلا نام برده شد . اكبر و جهانگير دستور اندازهگيرى مسافت جادهها را دادند و در هر 3 كيلومتر يك سنگ كيلومتر قرار داده شد .
هامش
( 1 ) .Moti .( 2 ) .nagina .