ولى مهمترين نمونه دژ لاهور است كه حصارهاى بيرونش با صدها كاشى رنگارنگ درخشان تزيين شده است . حصار عظيم ، آغاز شده در سال 1624 ، اتمامش 10 سال طول كشيده است . در اينجا تا حدودى نمايش آن چيزى به چشم مىخورد كه در دژ رخ داده است : مبارزهء فيلها كه در واقع معمولا در آن سمت قصر كه رو به رودخانهء راوى است برگزار مىشود ، سواران و شاهينداران ، پيكها و خيلى چيزهاى ديگر ، و سرانجام فرشتگان محبوب آن زمان . شگفتآور است كه مسافران قديمى توجهى به اين دنياى رنگارنگ درخشان نداشتهاند . ( 10 )
با وجود اين انواع زيباترى از تزيينات ديوار و حصار وجود داشته است كه بيشتر از همه در دورهء جهانگير و شاه جهان به كار برده شده است . يكى از آنها تكنيك پيترا - دورا « 1 » است كه سنگهاى نيمه قيمتى را در مرمر كار مىگذاشتند و بناها را مثل يك جعبهء جواهرات جلوهگر مىساختند ؛ در حالى كه گودى كوچكى در مرمر ايجاد مىگرديد كه در آن سنگهاى مورد نظر - معمولا قطعهاى بسيار كوچك - نشانده مىشدند ، گلها و پيچكهايى در ظريفترين رنگهاى سايه روشن پديد مىآمدند ( امروزه جعبهها و بشقابهايى با اين تكنيك در مغازههاى يادبود فروشى آگرا و دهلى يافت مىشوند ) . زيباترين اثر معمارى در اين سبك در واقع آرامگاهى است كه نورجهان براى پدرش اعتماد الدوله در آگرا ساخته است . باز هم مصرعى از كليم به ياد بيننده مىآيد :
گلهايى از سنگ در مرمر نشانده شده است ، * كه از گلهاى واقعى در رنگ ، اگرچه نه از نظر عطر ، برتر هستند .
ايجاد صحنههاى كامل زنده نيز در تكنيك پيترا - دورا امكان داشته است : اباكوخ توجه را به موزاييك پيترا - دورا در دهلى جلب مىكند كه با نقوش پرندگان احاطه شده است و در پشت تخت سلطنت شاه جهان واقع در پنجرهاى كه خود را در معرض ديد مردم قرار مىداده است ، وجود دارد ، اين موزاييك ارفه « 2 » ، ( خوانندهء اساطيرى يونان ) ، را در حال نواختن چنگ نشان مىدهد . ( 11 )
بناهاى مذهبى
در دورهء شاه جهان حاكم دهلى دستور داد بناى آرامگاه كوچك نظام الدين اوليا ، قطب روحانى دهلى را تغيير دهند ( 1652 ) و به آن شكل فعلى - مرمر سفيد با گنبدى زيبا - داده شود .
در اين دوره همواره از ساخت آرامگاه براى خدادوستان و تغيير شكل معماريهاى موجود نام برده
هامش
( 1 ) .Pietra - dura .( 2 ) .Orpheus .