اباكوخ در اين ارتباط از طرحى سليمانى از پرندگان و فرشتگان صحبت مىكند .
چنين تزييناتى با « ممنوعيت تصوير » در اسلام سازگار به نظر نمىرسد ، ولى در دورهء بنىاميه قصر كوچك شكار « امره » « 1 » در اردن با تصاويرى از شاهزادگان فاتح يا مغلوب و زنان زيبا تزيين يافته بود . بابر نيز در يك كوشك تيمورى در هرات تصاويرى از اعمال دلاورانهء يكى از بستگان تيمورىاش را ديده بود . ولى در همان هرات تقريبا 500 سال پيش از آن سلطان مسعود از غزنه دستور داده بود كه كوشكى را با تصاويرى - ظاهرا كاملا شهوانى - از يوسف و زليخا نقاشى كنند .
در دورهء شكوفايى حكومت مغول به نظر مىرسد كه چنين تصاويرى كاملا طبيعى بوده باشد ؛ ميرزا عزيز كوكا برادر شيرى اكبر نيز كوشك باغش در آگرا را با تابلوهاى ديوارى بسيار زيبا تزيين كرده بود .
ولى جهانگير در سال 1620 با نوسازى يك گالرى نقاشى در باغ كشمير كه اجدادش همايون و اكبر ، و ساير اعضاى خاندان سلطنتى را نشان مىداد و علاوه بر اين تصويرى از خود او و شاه عباس در آن وجود داشت ، پا را فراتر گذاشت . سپس در رديف دوم تصاويرى از شاهزادگان كشيده شده بود . ( 7 )
حتى از تنديسهايى هم نام برده شده است : در نماى سنگ ماسهء دروازهء كاروانسراى نورجهان كه او دستور ساخت آن را بين سالهاى 1618 و 1620 داده بود ، تنديسهايى سنگى از انسانها و حيوانات ( مثل آنچه در فتح پورسيكرى وجود داشت ) به چشم مىخورد . جهانگير حتى دستور داده بود از رانا امرسينگ از اودايپور و پسرش كرن « 2 » تنديسهايى از سنگ مرمر درست كنند تا زير پنجرهاى كه فرمانروا از آن جلو مردم ظاهر مىشد ، قرار داده شوند . ( 8 )
يك عنصر مهم ديگر در معمارى ، كاشىكارى ديوارها و حصارها بود . كاشيها هم در مساجد و هم در بناهاى معمولى به كار برده مىشدند : بخش ورودى مسجد بزرگ تهتا ( سند ) كه به وسيلهء شاه جهان ساخته شده ، نمونهء زيبايى براى معمارى كاشىكارى كاملا سخت و دشوار است كه با طاقچههاى بىشمار مقرنسكارى شدهاش اثرى مثل گنبد آسمان بهجا مىگذارد . تزيينات كاشىكارى در بخش غربى قلمروى مغول ظاهرا محبوب بوده است . مقبرههاى مقدس در سند و پنجاب با كاشيهاى آبى و سفيد ، و در پنجاب با كاشيهاى رنگارنگ ، در حالى كه رنگ زرد تندى بسيار جلب توجه مىكند ، پوشش شدهاند . نقشهايى هندسى نيز يافت مىشوند ، ولى نقشهاى ظريفى هم از گياه پيچك وجود دارد ، يك نمونهء بسيار زيبا گلابى باغ در لاهور است كه به وسيلهء داى آناگا ، دايهء شاه جهان ساخته شده است .
مسجد وزير خان در لاهور كه در سال 1634 به وسيلهء حكمران پنجاب وزير خان اهل شينيوت ساخته شده است ، جزو زيباترين بناهاى تزيين شده با كاشى در دورهء مغول است و در تزييناتش با اسليميها و جملات قرآن يك طرح معمارى جالب توجه قابل تشخيص است . ( 9 )
هامش
( 1 ) .Amra .( 2 ) .Karan .