سلاطين ايران شده است . در آنجا شاه صفى اول و شاه عباس دوم و شاه سليمان و شاه سلطان حسين از سلسلهء صفويه مدفون شدهاند و از سلاطين قاجار قتحعلى شاه با دو فرزندش در عمارتى جداگانه كنار شهر و محمد شاه در آنجا مدفوناند . بايستى كه نعشهاى متعددى در نقطهء واحدى دفن شده باشد ، زيرا كه بنابر اطلاع از منابع ايرانى 444 قبر مقدسان و شاهزادگان در آنجا است و مقبرهء آنها را كه از مرمرهاى سفيد و مرمر و عاج و چوب آبنوس و چوب كافور تهيه شده است با پردههاى گرانبها پوشانيدهاند و ملاها شبوروز به تلاوت قرآن مشغولاند ، اما در نظر زوار حتى خاك قبر سلاطين در مقابل تربت حضرت معصومه ( ع ) قدر و منزلتى ندارد .
بارگاه حضرت معصومه ( ع ) - شاردن ، تاورنيه ، لوبرن و چند تن ديگر تعريفهاى دقيق با تصاويرى از بارگاه اصلى به جا گذاشتهاند كه راجع به آن هربرت با كلام ابهامآميزى فقط مىگويد : « شكل بديعى دارد » در جلو آن چند محوطه است و حياط بيرونى مشجر است و از حياط اصلى كه به شكل مربع است با دوازده پلهء مرمرى به ايوان صحن وارد مىشوند كه مزار حضرت معصومه ( ع ) در آنجاست و بوسيلهء سه در بزرگ كه يكى از آنها نقرهكارى است به ضريح مستطيل شكلى مىرسند كه در زير گنبد زرين واقع و در درون آن مقبرهء حضرت فاطمه ( ع ) است كه روى آن را با خشتهاى سيمين كه با سبك عربى نقاشى شده است فرش كردهاند و با پارچههاى زردوز كه از هر طرف تا كف زمين كشيده شده است و درب نقرهء بزرگ دارد كه ده پا ارتفاع آن است و در فاصلهء نيم پا مقبره واقع است و بر هر گوشهء ضريح قبههائى از طلاى ناب هست و از داخل هم پردهاى مخملى كشيدهاند كه با اين ترتيب فقط از طريق خصوصيت و يا پرداخت وجه امكان نظارهاى بر خود مزار هست .
روى مقبره كه ده پا ارتفاع دارد چندين قنديل نقره ديده مىشود كه هيچوقت روشن نمىكنند و در آن آتش و يا جنس مايعى نمىريزند ، زيرا كه ته ندارد . بر ضريح چند كتيبه با خط طلائى كه بر ورقههاى ضخيمى نوشتهاند آويزان و آن در مدح و ثناى حضرت معصومه و آل نبى ( ص ) است . 7
بعد از بالا رفتن از پلههاى مرمرى زوار كفش از پاى درمىآورند و اگر عصا يا سلاحى همراه دارند همانجا مىسپارند و هنگام ورود به صحن زانو بر زمين مىزنند . ابتدا
سفرهاى ناصر الدين شاه به قم ( فارسى ) — صفحة 269
مساهمون: ناصر الدين شاه قاجار
ص٢٦٩