قبيل لكلك شده است . چشمانداز شهر در سمت جنوب شامل يك رشته تپهها با حواشى باريك و شكل و وضع بسيار خشك و خالى است و متناسب با عادت قديم خرافاتپرستى و تعصبآميز اين شهر است . 5
قم - در حوالى شهر كشتزار فراوان ديده مىشود و در پيچ هر كوچه دورنماى گنبد حضرت فاطمه ( ع ) به نظر مىرسد . نزديك دروازهء شهر رودخانهء اناربار هست كه به سمت درياچهء جديد جارى است و پل نسبتا بزرگى با نه طاق بر آن ساختهاند . در طرف ديگر رودخانه ، خانههاى دو طبقه است كه پنجره و ايوانهائى مشرف به رودخانه دارد و اين سبك تجمل قسمت خارجى منازل ، در ايران كمياب است . بقيهء شهر از مسافت دور به صورت آلونكهاى كوتاه آهكى است .
من در راه چاپارخانه از ميان بازار گذشتم . محل جديد چاپار در كاروانسرائى است مقابل بازار كه سرپوشيده و راستهء درازى است فقط چند معبر اريب دارد . محوطهء بازار عريض و دكانها بزرگ و پر از جنس است و ازدحام افراد و شتر و اسب و الاغ و گوسفند بيش از ساير جاهاست . سپس پياده به تماشاى آن حدود مسجد رفتم كه براى افراد بيگانه و مسيحى مجاز است . در بيرون ديوارهاى گرد آن ، گورستان وسيعى با هزاران قبر سنگى و گلى كه غالبا در حال وارفتگى بود . جادوگرى آن محل بىتناسب را صحنهء عمليات خويش كرده بود و عدهء زيادى را مجذوب .
سواره از جلو در مسجد بزرگ گذشتم و به آن خيره شده بودم كه موجب جلب توجه عدهاى كنجكاو شد . محوطهء وسيع مستطيلى را ديدم با غرفههاى كاشىكارى در سراسر ديوار و حوض بزرگى در وسط كه مخصوص وضو بود . فريزر در سال 1821 با لباس مبدل به محوطهء مسجد داخل شد و مزار را هم ديد . دكتر بيكنل 6 به نام سفر مكه به كعبه هم رفته بود ، در سال 1869 به صورت حاجى وارد صحن شد . آرنولد در 1875 فقط به حياط خارجى قدم نهاد و در خاطر داشت كه شرط احتياط آن است كه جلوتر نرود . كسانى كه زياد حادثهجو نباشند به مشاهدهء آنچه از لاى دروازه ميسر است اكتفا مىكنند .
تاريخ - قم داراى دومين بارگاه بسيار مقدس مذهبى در ايران و آرامگاه چند تن از پادشاهان آن است . قبلا هم اشاره كردم كه امام رضا ( ع ) به واسطهء علاقهء سرشار ، عدهاى
سفرهاى ناصر الدين شاه به قم ( فارسى ) — صفحة 267
مساهمون: ناصر الدين شاه قاجار
ص٢٦٧