5 - شهر قم در دورهء ناصرى از نگاه لرد كرزن 1889 م 1306 - 1307 ه . ق
جرج ناتانيل كرزن در سال 1859 م متولد شد ، و در سال 1878 به دانشگاه آكسفورد رفت . وى از اوان جوانى به فضل و ادب مشهور شد ، چنانچه در سال 1884 جايزهاى را در مسابقهء تاريخنويسى دانشگاه آكسفورد ربود و توجه زعماى حزب محافظهكار را جلب كرد .
در سال 1886 به عضويت مجلس مبعوثان منتخب گرديد ، سپس به مسافرت دور دنيا رفت و طى همين مسافرت بود كه نام « شرق نزديك » در ذهنش نقش بست . سه سال بعد ، با عنوان خبرنگار روزنامهء تايمز به ايران آمد ( 1889 م ) و در بازگشت به مطالعات وسيعى در باب كشور ما پرداخت و در 31 سالگى به تحرير « كتاب ايران و قضيهء ايران » مشغول شد و مىگويند نه ماه ، شبوروز را در خانهء حقيرى كه در حومهء لندن اجازه كرده بود ، صرف تأليف اين كار نمود ، اين كتاب را كه در سال 1892 انتشار يافت جرايد زمان اثر بزرگى دربارهء ايران بهشمار آوردند و مورد ستايش فراوان قرار گرفت . و از اين به بعد در دوران زندگيش به مقامات عالىترى دست يافت ، از جمله مهردار سلطنتى شد و با احراز عنوان لرد از جانب ملكه ويكتوريا در 39 1 سالگى جوانترين نايب السلطنه هندوستان شد . وى در سال 1925 در 64 سالگى درگذشت . 2
لرد كرزن راجع به كتابى كه در مورد ايران نوشته توضيحات بسيارى داده است از جمله اينكه :
« در توصيف شهرها و اماكن بهحدى بسط و دقت به كار بردهام كه هيچ كشور شناختهء ديگر به آسانى امكان ادعاى آن را ندارد و كمتر محل عمده و معتبر در ايران هست كه طى اين دو مجلد وصف كافى و يا اشارهاى راجع به آن نشده باشد .
ذيلا حاصل مشاهدات وى را در سفر قم نظر مطالعهكنندگان گرامى مىرساند :
در راه جنوب
بعد از چند هفته زندگانى قرين خوشى در تهران ، كه مشمول لطف و مهماننوازى سفارت بريتانيا بودم و اقامت در محيط دلچسبى كه غالبا با هيجانات سياسى پايتخت توأم بود ، باز سروكارم ناگزير با چاپارخانه و اسب پستى افتاد و راه طولانى بيش از 800 ميل سفر دورودرازم تا خليج فارس آغاز شد . اما شرط مروت اين است كه با وجود اتهام