يكى از اين دو جاده ، يعنى جاده اول ، جاده قديمى قم است ، كه ساير مسافرين اروپائى از آن گذشتهاند و به كنارگرد و پل دلاك و قم منتهى مىگردد و جاده دوم عبارت از راهى است كه برحسب دستور امين السلطان به وجود آمده و سرگذشتى كه مىخواهم بيان كنم مربوط بههمين راه است .
وقتى كه ايجاد مهمانخانهها در جادهء بين تهران و قزوين نتيجه مساعد داد ، و خط مزبور يك جادهء جديد و تقريبا اروپائى شد ، مصلحين و خيرخواهان ايران و در رأس آنها امين السلطان ، درصدد برآمدند كه از آنگونه مهمانخانهها در جاده بزرگ جنوبى نيز احداث كنند ، و اقلا بين تهران و قم ، چند مهمانخانه در پل دلاك و كنارگرد و حوض سلطان به وجود آورند .
برحسب دستور امين السلطان نمايندگان دولت با كاروانسرادارهاى اينجاده مشغول مذاكره شدند كه كاروانسراها را از آنان خريدارى و مبدل به مهمانخانه نمايند ، ليكن مالك كاروانسراى حوض سلطان از فروش كاروانسراى خويش امتناع كرد و گفت حاضر نيست ملكى را كه از پدر به او رسيده به فروش برساند ، و شايد فكر مىكرد ، كه درآمد كاروانسرا ، بيش از آن است كه آن را به فروش برساند .
امين السلطان كه وزير بود ، و مصلحين ديگر كه مشاور او بودند ، فكر كردند كه نمىتوان پيشرفت يك ملت را ، آن هم در قرن چهاردهم هجرت براى لجاجت و يا خرافه پرستى يك كاروانسرادار به تأخير انداخت و براى اينكه به صاحب كاروانسراى حوض سلطان و ساير كاروانسرادارها بفهمانند كه دولت مصمم است ملت را بهطرف ترقى و تكامل رهبرى نمايد ، مصمم شدند كه در نزديكى شاه عبد العظيم جاده ديگرى بهطرف قم احداث كنند و در فواصل معين مهمانخانههائى در آن بسازند و مسافرين هم لابد از خدا مىخواهند كه چنين جادهاى با مهمانخانههاى تميز به وجود بيايد و آنها بتوانند به راحتى مسافرت نمايند .
مبلغ مهمى از بودجه مملكت صرف احداث جاده جديد شد و در فواصل معين مهمانخانههاى زيبا بوجود آمد و اطراف هر مهمانخانه باغى مصفا و خرم احداث شد كه
سفرهاى ناصر الدين شاه به قم ( فارسى ) — صفحة 251
مساهمون: ناصر الدين شاه قاجار
ص٢٥١