را براى دفن به اينجا بياورند چنان كه شاه صفى و شاه عباس و شاه سليمان از سلسلهء صفويه و فتحعلى شاه و محمد شاه از سلسله قاجاريه در اين محل مدفونند ، ناصر الدين شاه هم در همين نقطه در كار تهيهء قبرى جهت خود هست و امين السلطان هر سال براى فاتحهخوانى بر سر قبر مادر خود به اينجا مىآيد . . . . . . 6
چون شهر قم را خانمى تحت حمايت دارد حكومت آن را هم شاه به خانمى كه دختر ارشد او يعنى فخر الملوك باشد واگذاشته است .
قم در وسط باغستانهائى سبز و خرم واقع شده و سبزى تيرهفام درختان به خوبى از رنگ سرخ و زرد تپههاى اطراف مشخص است .
آبادى شهر در ساحل راست قم رود ساخته شده . عرض اينرودخانه فوق العاده زياد است و مىرساند كه در مواقع طغيان آب آن زياد مىشود . اردوى ما را در ساحل چپ قم رود در فاصلهء كمى از آخرين خانههاى شهر زده بودند ، شاه و اندرون در باغ پردرخت و آبى جا داشتند و سايرين در اين طرف و آن طرف حتى در بستر رودخانه پراكنده از يكديگر زندگى مىكردند .
سه روز اقامت در چنين محلى كه غير از مزار حضرت معصومه هيچجاى ديدنى ندارد واقعا بسيار زياد بود . بخصوص كه در اين دهانهء دشت كوير گرما بيداد مىكرد .
من اگر تمام وقتم به تفقد حال مريضانم نمىگذشت باز قسمت اعظم آن در اين كار صرف مىشد ، چه غير از مريضان سابق مريضهء ديگرى هم پيدا كرده بودم و آن دختر زيباى باغبانباشى بود كه شاه با وجود حمل پنج ماههء او راضى نمىشد كه از آن خانم دقيقهاى دور بماند و در اين سفر تكان كالسكه حال او را منقلب ساخته بود .
اما عايشه خانم با وجود سه روز استراحت باز شفا نيافته بود . چه اين زن بوالهوس كه عجلهاى براى شفا يافتن خود داشت به دستور خاله زنكها ، احمقى را براى معالجه آورده و آن احمق هم نمىدانم چه گردى در چشم او ريخته و درد او را چند برابر زيادتر كرده بود ، در اين ساعت عايشه خانم از شدت ناله امان همه را بريده و سراسر اندرون را به رقت آورده است . دقيقه به دقيقه فراش است كه به در چادر من مىآيند و به محض اين
سفرهاى ناصر الدين شاه به قم ( فارسى ) — صفحة 207
مساهمون: ناصر الدين شاه قاجار
ص٢٠٧