مىرفته است و بهطرف ورامين و خوار و خراسان واقع شده . به اين تفصيل كه مسافرين از آذربايجان مىآمدند كه به اصفهان بروند از ساوج به كوشك بهرام كه آن هم كاروانسراى خرابهاى است و هنوز آثارش باقى است مىآمدند و از كوشك بهرام به اين كاروانسراى سنگى ورود مىكردند . اگر بهسمت فارس و اصفهان مىرفتند كوير حوض سلطان را طى كرده به كاروانسراى كاج و از آنجا به دولتآباد كاشان و از آنجا به اصفهان و فارس يا به يزد و كرمان مىرفتند . و اگر بهسمت خراسان مىرفتند از كاروانسراى سنگى علىآباد به كاروانسراى دير كه در مسيله است رفته و از آنجا ورامين و خامه و خراسان مىرفتند . اين برجى كه بالاى كوه ساخته شده كاروان و مسافرينى كه از كاروانسراى كاج و كاروانسراى دير بهسمت ساوج مىرفتند و از كوير بايستى بگذرند هدايت مىكردند . براى اينكه اين برج تا ده بلكه پانزده فرسخ سطح كوير نمايان است .
قناتى كه حالا علىآباد را مشروب مىكند مخصوص همين كاروانسرا سنگى بوده است .
در اين اواخر يعنى سى و پنج سال قبل از اينكه ميرزا آقا خان صدراعظم كاروانسراى حوض سلطان را ساخته و سى چهل هزار تومان خرج كرده ، آب همين قنات علىآباد حاليه را به واسطهء نهر روبسته به حوض سلطان مىبرده است . مشهور است كه حوض سلطان از بناى سلطان سنجر است و اينروايت صحيح نيست . بايد سلطان ديگر ساخته باشد ، زيرا كه سنجر پايتختش مرو بود . در اينجا جهت ندارد كه اين بنا را بكند . به ابنيهء سلطان ابو سعيد بيشتر شبيه است . زيرا كه در ورامين كه چندان دور از اينجا نيست مسجد بسيار عالى از بناى سلطان ابو سعيد را خودم ديدم . خلاصه حالا اينكه كاروانسراى سنگى را امين السلطان تعمير مىكند و چند خانوار رعيت آنجا نشانده و قلعهء رعيتى بنا كرده .
شاه از تنگهء مذكور عبور فرمودند . بعد به كالسكه سوار شدند . كالسكهء عزيز السلطان هم بلافاصله عقب سر كالسكهء شاه حركت مىكرد . دو فرسخ كه راه پيمودند به كنار درياچه رسيدند . اين درياچه بيشتر از پنج سال نيست كه تشكيل يافته است . رودخانهء لعلبار قم و رودخانهء ساوج در حوالى پل دلاك بههم وصل مىشوند . از پل دلاك دو
سفرهاى ناصر الدين شاه به قم ( فارسى ) — صفحة 144
مساهمون: ناصر الدين شاه قاجار
ص١٤٤