وقتى كه عرب اشعهء آفتاب تمدن اسلام را از خطّهء حجاز به اقصى بلاد اندلس و منتهى نقاط هندوستان مىرسانيدند و سواحل و بنادر آفريقا را از جنوب و شمال و عرض و طول فرو گرفتند ، روسها در اراضى غير ذى زرع به حالت وحشت مىزيستند و فرانسهها بويى از مدنيّت نبرده بودند .
ماها با آن قدرت و عظمت مغرور شديم و طريقهء تنبلى و تنپرورى را پيش گرفتيم .
خورديم و خوابيديم و به يكديگر غرض ورزيديم و نتيجهء اعمال خود را ديديم .
كسانى كه از دولت و سطوت اسلام ، در شبانه روز قرار و آرام نداشتند از ترقى مسلمانان عبرت گرفتند و قانون اسلام را راه نجات خويش يافتند و درصدد تداوى دل ريش برآمدند و تخم تمدن را از ما گرفته در مزرعهء همت كاشته و از چشمهء علم آبياريش نموده و ثمرات بىپايان از آن برده ، صاحب ثروت و صنعت و هنر و شجاعت شدند .
ولى ما در بستر جهل آسوده خفتيم و در بوتهء نادانى سوختيم .
آنچه از علوم و صنعت داشتيم از دست ما گرفتند و دواير علم را وسعت دادند و به اصلاح امور خود برآمدند .
و ما عمرى به بطالت گذرانيده ، روزگارى به كسالت صرف نموديم و زمان نعمت را قدر ندانستيم و پاس رحمت پروردگار نگذاشتيم و طغيان نموديم و كفران ورزيديم .
به ذلّت يكديگر كوشيديم و نقمت همديگر را خواستيم تا آنكه دورهء سعادت منقضى شد و ايّام اقبال به و بال انجاميد و روزگار به ادبار رسيد . مكنت به نكبت و سعادت به شقاوت و نعمت به نقمت مبدّل گرديد . به همان قسم كه خداوند در قرآن [ به اين مضمون ] خبر مىدهد : « الناس مجزيون باعمالهم ان خيرا فخيرا و ان شرّا فشرّا . » « 1 »
هامش
( 1 ) . مضمون آن ، در حديث به صورت زير آمده است :
عن ابى عبد اللّه ( ع ) قال : « امّا اقام العالم الجدار اوحى اللّه تبارك و تعالى الى موسى ( ع ) مجازى الابناء بسعى الآباء ان خيرا فخير و ان شرا فشرّ » : « از امام صادق ( ع ) هنگامى كه آن دانشمند ( خضر پيامبر ) آن ديوار كه در قرآن بيان آن آمده را ( تعمير كرد و ) برپا داشت . [ اشاره به آيهء 82 ، سورهء كهف ] خداوند تبارك و تعالى به موسى وحى فرمود كه من فرزندان را در ازاى تلاش پدران جزا مىدهم . اگر آن تلاش نيك باشد ، اين جزا هم نيك و اگر آن تلاش شر باشد ، اين جزا هم شر است » . بحار الانوار ، ج 13 ، ص 296