انگليس را تعاقب كرده و عاقبت انگليس برگشته و بر ايشان غلبه كرده دو نفر را كشته و دو نفر ديگر را زنده دستگير كرده بود . و چند شهر ديگر از جزاير هند نشان داد كه شهرها در كنار دريا واقع و كشتيهاى زياد در روى آب جارى ، و درختان و جزاير و كوهها و ابرها در روى آسمان در حركت ، و آفتاب در سير ، گاهى زير ابر غايب مىشد و گاهى بيرون مىآمد ، و مه سر كوهها خوابيده ، اگر كس چشمبسته را در آنجا برده چشمش بازمىنمودند محال بود كه بتواند تصور بكند و اصل و فرع بودنش را تشخيص بدهد .
بارى در مدت دو سه ساعت شهرهاى هند را چه در كنار دريا و چه در خشكى ، يكيك با جميع نقطهها ، همه را چنان با تفصيل مشاهده نموديم كه گويا برأى العين مىديديم . بعد از اتمام آن تماشاخانه ، در جنب آن در مكانى نقشهء روى زمين مشاهده افتاد ، براى درست محسوس كردن آن ، گنبد بزرگى بتركيب كرهء زمين ساخته و پنج قسمت زمين را در آن گنبد بطور وضوح با جميع خطوط و حدود هرمملكت نشان داده بودند . و چون از بيرون گنبد بطورى كه مىخواستند درست محسوس نمىشد ، براى آشكار نمودن و درست فهماندن ، توى گنبد را آسمانىرنگ نموده ، و هرقسمتى را در جاى خود با همهء كوهها و صحراها و درياها مصوّر نموده بودند ، و در وسط آن گنبد طاق مدوّر سه مرتبه ساخته بودند كه مردم دستهبدسته وارد شده و به اين مرتبهها صعود نموده ، مرتبهبمرتبه همهء نقطههاى روى زمين را هو بهو كما فى الواقع مشاهده مىنمودند .
ارزش علم جغرافيا در فرنگستان
خلاصه تا چشم اين اوضاع را در چندين جا مشاهده ننمايد خيال سردرگم و عقل قاصر خواهد بود . اهل فرنگستان با ملاحظهء نقشهها و