پس از آن به دو مدرسه كه براى تربيت اطفال ترتيب داده بودند رفتند : از جمله در يكى از آنها سيصد و پنجاه نفر طفل سه ساله الى پنجساله مشغول تعليم بودند . و در مدرسهء ديگر دختران هفت ساله الى ده ساله مشغول خواندن و نوشتن بودند . حيرت تمام از سن و تربيت و نظم اوضاع ايشان حاصل مىشد كه چگونه اطفال با اين سن قابل تعليم و تربيت مىشوند : از جمله دختر هفت ساله خطى با مضمون خوب نوشت كه از ورود جناب ايلچى كبير ايران به اين ولايت خاصّه به اين مدرسه همهء اهل ولايت مشعوف و خوشوقتاند ، خصوصا ما اطفال مدرسه كه با ديدار ايشان مفتخر گرديديم . و جناب ايلچى كبير براى تشويق آن اطفال آن خط را گرفته بيادگارى نگاه داشتند . و بعد از آنكه به پاريس مراجعت كردند چنان مناسب و سزاوار ديدند كه جهت تشويق آن دختر چيزى به او بفرستند ، يك طاقه شال چارقد كشمير بواسطهء كلانتر شهر رنس براى او فرستادند ، و اين كار بسيار مستحسن افتاد . بالجمله بعد از مشاهدهء مدرسهها بسر راهآهن آمده با همهء رؤساى شهر مزبور وداع كرده و همه با كمال احترام مشايعت جناب سفير كبير را نموده با كالسكهء بخار مراجعت به پاريس نمودند . آرى تربيت بچهء سه ساله در نظر ما خيلى غرابت داشت ولى در فرنگستان تربيت را به جائى رساندهاند كه مواليد ثلاثه « 1 » هر سه قابل هرگونه تربيت به نظر آمد .
هامش
( 1 ) - مراد جماد و نبات و حيوان است ( فرهنگ نفيسى ) .