متأسفانه از احوال نويسندهء آن يعنى حسين بن عبد اللّه سرابى اطلاع زيادى در دست نيست . همينقدر ميدانيم كه در اواخر دورهء خدمت خود بكارپردازى مصر منصوب شده است ، و فرزند او يعنى ميرزا رضا خان مؤيد السلطنه از محصلين اعزامى دورهء ناصر الدين شاه و بعدا مدتها سفير ايران در برلن و چندگاهى نيز وزير عدليّه بوده است ، و در مطاوى اين اثر نيز اشارتى بيش از اين به احوال مؤلّف ديده نمىشود .
اين كتاب شرح يك مأموريت مهم سياسى است . ضمنا مؤلّف در خلال آن به وصف ممالك و چگونگى امور آنها و نكات ديدنى كه براى ايرانى تازگى داشته است پرداخته ، و البته مطالبى هم بوده است كه مؤلّف به اقتضاى عضويت در هيأت رسالت فرّخ خان امين الملك - كه هيأتى سياسى و مأمور به مذاكرات بسيار مهم بوده است - نمىتوانسته است به بحث در آن مطالب بپردازد .
بر روى هم در اين سفرنامه مراسلات و صورت مذاكرات مهمى مندرج است كه براى اهل تحقيق فوق العاده سودمند است . از اين سفرنامه به خوبى نظر دولتهاى عثمانى و فرانسه و انگليس نسبت به ايران معلوم مىشود و مخصوصا عقايد سلاطين و سياستمداران عثمانى و از اينرو براى تحقيق در روابط ايران و عثمانى در دورهء قاجاريه از منابع ارزنده بشمار ميرود .
شرح مفصّل مسافرت از تهران تا سرحد عثمانى ، تشريفات پذيرائى و هديهها - چه در ايران و چه در خاك عثمانى - نمايندهء رسوم قرن پيش است و امروز كه اين رسوم از ميان رفته است اطلاع بر آنها خالى از لطف نيست . مذاكرات سفير با اولياى دولت عثمانى - كه دل و زبان يكى نداشتند - خواندنى است . برطبق معمول ، تعارف در مشكلات سياسى كار دو طرف را آسان ميساخت « 1 » .
ماجراى ميان سفير ايران و سفير انگليس در اسلامبول ، شرح وقايع سفر كشتى و دريا ، تماشاى آثار تاريخى اروپا و اظهارنظر مؤلّف دربارهء هركدام خود از
هامش
( 1 ) - نظير بحث دربارهء « رحمت » و « زحمت » در صفحهء 97 از سطر 19 ببعد .