پنجشنبه دهم [ صفر ] ، صبح از خواب برخاسته ، نماز خواندم . تخم مار بسيارى در آن اطراف ريخته بود . بعد از سوار شدن به فاصلهء چند قدم دو مار به [ هم ] پيچيده بودند و از آن بالاتر مار غريب مهيبى مىپيچيد و مىرفت . هر سه را كشتند .
نزديك به كربلاى معلّى ، حاج ملا يوسف - گماشتهء جناب شيخ عبد الحسين سلّمه اللّه تعالى - و ميرزا على خان نايب كارپردازخانه استقبال نموده ، از دروازهء نجف وارد شديم . بعد از خاكبوسى آستان آسمانجاه ، به خانهء مرحوم حاجى ميرزا آقاسى - كه سابق براى منزل تشخيص يافته بود - فرودآمديم .
در رومنامهء ذهاب مختصرى از كربلاى معلّى عرض شد . حال مفصّلا عرض مىشود .
شهر كربلا به حسب جمعيت و وسعت و نعمت خيلى بر نجف اشرف فزونى دارد . اطراف شهر قريب دو فرسنگ ، بعضى جاها يك فرسنگ و نيم ، باغات است كه از هر نوع اشجار خصوصا نخيلات فراوان دارد . درخت مركبات و انار و انجير و انگور هم فزون از اندازه و حساب است . نهر حسينيّه از ربع فرسنگ زير دست مسيب ، از فرات جدا مىشود .
دو فرسنگ به كربلا مانده ، باغات است تا به دم دروازه بغداد ؛ از آنجا به دور قلعهء شهر مىپيچد تا دروازهء حرّ . آنجا دو قسمت مىشود ، بيشتر به طرف صحارى حرّ مىرود و كمتر به جانب خيمهگاه 29 جارى مىگردد . كربلاى معلّى چهار دروازه دارد : 1 - دروازهء بغداد در شمالى كربلاى معلّى است . 2 - دروازهء خيمهگاه در جنوب . 3 - دروازهء نجف اشرف در مشرق . 4 - دروازهء حرّ در مغرب . و امّا حرم مطهّر و صحن مقدس نقشهاش به نظر انور همايونى رسيده است ، حاجت تكرار نيست .
اما زمين حرم مبارك و مسجد مطهر و ازارهء ديوارهاى حرم سنگ مرصّع است و از كثرت استعمال ورقه كرده و اغلب جاها شكسته است . هرگاه سنگ مرمر ممكن بود بسيار به جا بود ، و الّا لازم است سنگ مرصّع نو بياورند [ و ] و اين سنگهاى شكسته را عوض كنند .
نخلهء مريم در ستون ما بين صفّه ، پيش روى مبارك و بالا سر مطهر است ؛ دو ستون باريك به ارتفاع يك ذرع تراشيده ، آنجا نصب نمودهاند . ما بين آن دو نخله سنگ سياه مدوّرى نصب است ؛ گويند به حركت خود [ و ] بدون امداد بشر به آن آستان معلّى آمده است .
چهلچراغ سركار اقدس همايونى پايين در حرم مطهر و در رواق مبارك آويخته است ، كه توليت آن با جناب آقا سيد جواد است . گمان ندارم دعاگويى مانند او راسخ العقيده براى دولت جاويدآيت باشد و چهل چراغى به آن نظم و صفا كمتر يافت شود . البته در هيچيك از مشاهد مقدسه چهلچراغى به آن آراستگى افروخته نمىشود ، ليكن يك ناتمامى دارد كه اين چهلچراغ در وسط رواق مبارك بىممدّ است .
هرگاه امر و مقرر فرمايند كه [ چون ] از هر طرف سه طاق است ، هر طاقى يك لنتر 30 بياويزند و هر شب روشن كنند ، موجب ازدياد شكوه و روشنايى رواق مطهر است . اين فقره كمال لزوم دارد .
سفرنامه عضد الملك به عتبات ( فارسى ) — صفحة 161
مساهمون: عليرضا عضد الملك
ص١٦١