مغربى ، واقع است . اطراف مسجد ايوان است . ايوانهاى سمت جنوب ، پشت به قبله ، به يكديگر راه دارد و بدون اطاق ؛ كه در ايوان چهارم - از جانب يمين - محراب و منبرى است [ كه ] گويند محل شهادت حضرت ولايتمآب صلوات اللّه عليه آنجا است و مقامات ديگر در فضاى مسجد است [ كه ] در كتب ادعيه ضبط نمودهاند [ و ] ايرادش در اين مورد موجب اطناب خواهد شد . ديوار سمت مشرق هم ايوان است بدون حجره ، ولى در دو طرف ديگر ، ايوان و حجره دارد . طول مسجد بيست و دو طاق و عرضش نوزده طاق است .
ايوان هشتم از ديوار سمت مشرق كه به عرض مسجد است راهى است به محوطهء ديگر كه طولا نوزده ايوان و عرضا دوازده طاق است . در اوّل ورود - در زاويه يمين - مرقد منوّر مسلم ابن عقيل ( ع ) و در يسار ، بقعه شريفهء هانى بن عروة ( ع ) واقع شد [ ه است ] . در بقعهء مسلم ( ع ) ضريحى از برنج است ، ولى در بقعهء هانى شكل قبرى از گچ ساختهاند .
در وسط مسجد كوفهنوح ( ع ) است به شكل كرياسهايى كه درب خانهها [ به شكل ] مسدّس مىسازند . بيتدر طرف شمال واقع است . از مسجد الى شريعهء شط ، كه از كربلاى معلّى مىآيد ، هزار قدم بيش نيست . در يمين آن آب كه فرات است ، كربلا و نجف و توابع واقع است ؛ و در يسار ، هنديه و حلّه و ذى الكفل و مضافات است . اين اوقات حكومت سمت يمين آب با محمد پاشا بود و حكومت سمت يسار با شبلى پاشا .
از شريعهء كربلاى معلّى الى مسجد كوفه ، چهارده فرسنگ است . در سه محل شط بركه مىشود . اول بركهء عزرائيل است و ثانى نمرودى كه ما بين ذى الكفل و خانشور واقع است و ثالث بركه يونسى ( ع ) است كه به مسجد كوفه اتصال دارد و مرقد يونس عليه السلام در كنار آن بركه واقع است . گاهى اطرافش را آب مىگيرد و خرابههاى كوفه مانند خرابههاى شهر رى در اطراف مسجد و آن اراضى بسيار است .
بالجمله اعمال مسجد كوفه را به جاى آورده ، يك ساعت به غروب مانده ، شرفياب خانهء حضرت امير المؤمنين صلوات اللّه عليه - كه در خارج مسجد محاذى زاويه ديوار جنوبى واقع است - گرديده ؛ از آنجا به مسجد صعصعه و سهله و زيد رفتم . اين سه مسجد به فاصلهء دويست قدم از يكديگر اتفاق افتاده [ است ] . مسجد صعصعه و زيد محقر است . مسجد سهله وسعت دارد ، تخمينا دويست قدم در دويست قدم مىشود . حاجى ميرزا بيگ - فراش خلوت سركار اقدس - درب مسجد سهله محوّطه [ اى ] ساخته كه زوار آنجا اسب و دواب مىبندند و درب مسجد ، سقاخانه قرار داده است . همه ساله وجهى معين ، جهت قيمت آب و اجرت سقّا ، نزد آقا سيد جواد - متولى چهلچراغ مبارك - مىفرستد كه مستمرا آب در آن سقاخانه هست .
خلاصه بعد از اتمام اعمال مساجد معروضه به اتفاق جناب حاجى آقا پسر مرحوم نظام الدوله و سيد جواد پسر كليددار به مسجد كوفه رفتيم . حاجى آقا متولى چهلچراغ همايونى در نجف اشرف است و به جميع محاسن و محامد حسب و نسب و زهد و فضل
سفرنامه عضد الملك به عتبات ( فارسى ) — صفحة 159
مساهمون: عليرضا عضد الملك
ص١٥٩