مهمترين مقررات صلح بيان شده است و اما اينكه صلح بدين گونه برقرار شده است دربارهاش بايد ترديد داشت .
( 1 ) 4 - گروهى از مورخين عقيده دارند كه امام و معاويه طبق پيمان نامهاى بشرح زير با يكديگر صلح كردند :
بسم اللّه الرحمن الرحيم « اين صلح نامهاى است كه بموجب آن حسن بن على بن أبي طالب با معاوية بن ابى سفيان صلح مىكند و مقرر ميدارد كه به شرطى حكومت مسلمانان را به او وامىگذارد كه طبق فرمان خدا و سنت پيامبر و روش خلفاى شايستهاش عمل كند و پس از خود كسى را بخلافت مسلمين انتخاب نكند و تعيين خليفه را بشوراى مسلمانان واگذارد و همهء مسلمانان در سرزمين خدا در شام و عراق و حجاز و يمن امنيت يابند و ياران و شيعيان على و مالها و زنان و فرزندانشان در امان باشند .
و معاوية بن ابى سفيان بايد در اين پيمان در گرو عهد و ميثاق الهى باشد پيمانى كه خداوند هر يك از بندگانش را به اجراى آن ملزم ميدارد و هرگز نبايد نسبت به حسن ( ع ) و برادرش حسين ( ع ) و هيچكدام از فرزندان پيامبر در پنهان و آشكارا آزارى روا دارد و توطئهاى بچيند و هيچكس را در ميهن اسلامى به وحشت و هراس بكشاند و جمعى بر اين پيمان گواهى دادند و خداوند بهترين گواهست » « 1 » .
اين صلحنامه با بهترين صورتى چگونگى صلح را كه متضمن مقرراتى مهم در حفظ مصالح مسلمانان است بيان ميدارد ولى ما ترديد داريم كه همهء مقرراتى كه امام تعيين كرده است در اين نامه ذكر شده باشد . بنابراين ما همهء شرايطى را كه مورخان ياد كردهاند بيان ميداريم ، اگر چه همهء آنها تمام مقررات صلح را بيان نكرده و فقط
هامش
( 1 ) - فصول المهمهء ابن صباغ ص 154 ، كشف الغمهء اربلى ص 170 ، البحار 10 / 115 ، فضائل الاصحاب ص 157 ، الصواعق المحرقه ص 81 .