پس از آمل به سارى برگشته و در 15 ماه دكامبر وارد مشهد شديم در گمركخانه فرود آمده آنجا را نيز سياحت نموده شبانگاه از آنجا به جانب انزلى بازپس گرديديم . در 17 [ ماه ] به بندر انزلى رسيده ، باطراده « 8 » به پيرهبازار شديم و عصر گاهان به رشت وارد گرديده ، در خانه دزبك عامل كمپانى فرود آمديم و به خدمت شاهزاده اردشير ميرزا « 9 » رسيديم و نيك پذيرائى نمود . اطراف رشت را نيك سياحت نموده ، به انزلى برگشته ، سير مرداب و قلعه انزلى را نموده ، در 17 [ ماه ] از انزلى روانه شده ، بامداد 19 [ ماه ] به بادكوبه رسيديم .
در اين سفر بسيار به ما خوش گذشت و ايرانيان از هيچ اطلاعى مضايقه نكردند .
از شهر اشرف آغاز نوشتن و گرد آوردن استحضارات و اطلاعات و مشاهدات خود كردم تا انزلى . ايرانيان از آن سوءظنى كه به فرنگيان دارند بسيار از روى حزم و احتياط جواب ما مىگفتند .
كسانى كه استفسارى از ايشان مىنموديم اطلاعى از جغرافيا چون نداشتند و تواريخ نمىدانستند بدانگونه كه شايد و بايد از عهدهء اداى مطلب برنمىآمدند - نامهاى ديهات و بلوك را بسيار كوشش كردم كه مطابق لغات و موافق تلفظات آنان بنويسم . بنابراين آنچه به لغت روسى نوشتن ممكن نبود . به املا و خط ايشان نوشتم . براى تعيين بلوك اگرچه پژوهش بسيار كردم ولى نتيجه اين شد كه به جائى رسانيدم كه نه به غلط آن « 10 » اعتمادى و نه به صحت آن « 11 » اعتقادى توان كرده . اگر احيانا سهوى رفته باشد توان گفت از نابينائى و بىبصيرتى خود آن اهالى است ، نه از قصور و فتور من .
چنانچه در مازندران گفتند كه از اول حد بند پى تا بارفروش 8 فرسخ است و بسيار اختلاف داشت . همچنين نتوانستم دانستن كه بلوك سختسر متعلق به اعمال تنكابن يا مازندران يا گيلان است . و
هامش
( 8 ) - كشتى تندرو .
( 9 ) - اردشير ميرزا پسر نهم عباس ميرزا نايب السلطنه .
( 10 ) و ( 11 ) - متن او .