اسامى پاره كتبى كه بسيار به كار من آمدند : سياحتنامه باروندرن ، تاريخ طبرستان محمد بن اسفنديار ، تاريخ گيلان و طبرستان ظهير - الدين ، تاريخ شمس الدين دمشقى ، تاريخ مخفف بن لوط ، تاريخ گزيده حمد الله مستوفى ، نزهتنامه علائى ، تاريخ سيوطى ، احسن التقاسيم فى معرفة الاقاليم ، اشكال البلاد ابو زيد بلخى ، كتاب البلدان بلاذرى ، تاريخ سلطان محمود غزنوى ، شاهنامه ، ابن اثير ، حمزه اصفهانى ، محمد فيلى ، عبد الرشيد ياقوتى ، عتبى ، عين الذهب مسعودى ، مأثر - سلطانيه عبد الرزاق و غيره . و كتب به زبان فرانسه و نمسا « 13 » و ايتاليا و روسى . اگرچه كتب ديگر نيز يافت مىشد ، ولى اين كتب مقصود را كافى بود .
در باب اماكن قديمهء ولايات مرا عادت آن نبود كه چنانچه بوده ، بيان نمايم و حاصل و ماليات هر جائى را نسخه صحيح داشتيم كه از پرسيدن از اهالى بىبصيرت مستغنى بودم .
در باب گيلان زياده اهتمام نمودم . خصوصا در باب حاصل ابريشم آن . چنانچه ريتر و خودسك بلدران برك نوشته بودند . براى تكميل عمل ، نقشه نيز به آخر كتاب ملحق نمودم از نقشه موسيو ريس استعداد جستم « 14 » . اگرچه نمىتوانم گفت كه نقشهء من بىغلط است ولى به جهت فراهم بودن اسباب والات آن از ادوات مهندسى و نجوم توانم گفت كه از ساير نقشهها بهتر است و جامعتر .
بالجمله التفات و عنايات نواب و الا جانشين قفقازيه بيشتر مشوق و مرغب من گرديد . در باب فراهم آوردن اين نامه و گرد كردن استحضارات و مشاهدات من و با اين زحمات و مشقات بسيار شادمان هستم و دوست دارم كه ازين نسخه سودى به اهالى روسيه و قفقاز رسد تا در نزد طلاب و محصلين آكاديميه ايمپراطوريه مفتخر و سرافراز گردم و چه بسيار اظهار امتنان مىنمايم از كروزن اشترن كه سبب تأليف كتاب او شد .
هامش
( 13 ) - نمسا - اتريش .
( 14 ) - نسخهاى كه ما آن را متن قرار دادهايم ، فاقد نقشهء ياد شده مىباشد .