و در مسجد جامع هرات « 1 » به گنبدى كه در شمال مسجد است و مرقد سلطان مرحوم غياث الدّين محمّد بن سام بن حسين غورى بود ، آن شاه با داد و با آفرين به پهلوى او دفن كردند .
شعر
تو گفتى كه آن شاه و الا نژاد * خود از مادر دهر هرگز نزاد
چنين است آيين گردنده دهر * گهى نوش بخشد بدان گاه زهر ( 1 )
سرانجام حيات اگرچه بسيار بپايد زوال است و عاقبت امور اگرچه به انواع سرور گذرد ( 2 ) البتّه ( 3 ) انتقال ، در پى هر منحتى « 2 » محنتى روى نمايد و آغاز هر حياتى به انجام وفايى منقضى گردد . بر ارباب خرد پوشيده نيست كه عرصهء دنيا دار ( 4 ) فناست و مقيمان ساحت آن خرابه بر شرف انتقالاند و ساكنان بساط اين ويرانه بر جناح ارتحال و به يقين بىگمان بقا در اين محلّ محال ( 5 ) :
بيت
چيست دنيا سراى آفت و شرّ * خانهء محنت و مكان ضرر
نيست با وى وفا و يارى يار * ديده و آزمودهء بسيار
هامش
( 1 ) - ت : ندارد .
( 2 ) - ت : كه بخشد به رغبت ستاند به قهر .
( 3 ) - ت : گذارد .
( 4 ) - ت : ندارد .
( 5 ) - ت : ندارد .
( 1 ) مسجد جامع هرات : مسجد ما بين دروازهء خوش و هرات واقع شده و موضعى كه مسجد در آن بنا شد از بهترين نقاط شهر است . به همين جهت مسجد را در وسط شهر ساخته و در محل مزبور بنا كردهاند . بانى اول مسجد سلطان ابو الفتح محمّد سام بود و قبل از اتمام درگذشته و پس از وى پسرش سلطان غياث الدّين محمود در پانصد و نود و هفت آن را به اتمام رسانيد . و در حملهء مغول رو به خرابى نهاد و ملك غياث الدّين كرت به مرمّت آن كوشيد و پس از آن معزّ الدّين در تزيينات آن مبالغه كرد . بعدها امير جلال الدّين فيروز شاه در آن مرمّتى كرد و در زمان سلطان حسين ميرزاى گوركانى كه مسجد رو به خرابى رفته بود ، امير على شير وزير سلطان حسين ميرزا در سال 903 ه . ق . به طرزى بهتر و عالىتر از اول بنا كرد و در تزيين آن بسيار كوشيد و در مادّه تاريخ آن قطعاتى گفتهاند كه از همه صحيحتر « مرمّت كرد » مىباشد . موضعى كه مسجد در آن بنا شده 727 ذرع مضروبى و مشتمل بر 427 ذرع مضروبى و مشتمل بر 460 گنبد و 130 رواق و 444 پيل پايه است . ج / 4 ، صص 122 - 124 . اعتماد السلطنه ، محمد حسن بن على ، مرآت البلدان ، به كوشش پرتو نورى علاء محمد على سپانلو ، تهران ، اسفار ، 364 ج / 4 صص 4 - 22 .
( 2 ) منحت : عطا و بخشش ( دهخدا ) .