هجرى شارل دو هس عمارتى بنا كرد ولى بناى بزرگ به همينطور كه حالا هست گيوم اول فرمانرواى هس بنا كرده ، در صد سال قبل از اين و به اسم او موسوم شده است ، به ويلهمسهو (
Wihelms hohe
) در سر ساعت با جنرال كرلمان به كالسكه نشسته رفتيم ، از همراهان چند نفر همراه بودند ، امين السلطان ، مجد الدوله ، امين خلوت ، ناصر الملك ، حكيمباشى طولوزان ، ميرزا محمد خان ، ميرزا رضا خان وزيرمختار ، ميرزا نظام ، امين همايون ، دندانساز .
رو به طرف مغرب جنوب شهر رانديم ، قريب سه ربع ساعت راه است ، اول در كوچههاى بزرگ شهر خانههاى خوب در دو طرف ديده شد ، جلو آنها گلكارى قشنگ و پاكيزه ، از مقابل عمارت بلوو كه منزل حاكم است گذشتيم ، به ما نشان داد ، بعد باز رفتيم ، كمكم نزديك خارج شهر است ، خانهها تكتك مىشود و خيابانى است از درختهاى طيول و غيره . حالا فصل گل طيول است ، درخت بزرگى است ، گل زرد ريزهء معطرى دارد ، خيلى خوشبو ، بعد كمكم وارد خيابان پارك شديم ، دو طرف مثل جنگل درختهاى بزرگ دارد ، خيلى قوى و كهن ، كاج و سرو و طيول و غيره ، زمين همه سبز ، خيلى باصفا مثل بهشت ، بهتر از اين تصور نمىتوان كرد ، از راه پيچيده بالا رفتيم به عمارت ، جلو عمارت چمن بزرگى است سبز و خرم ، در ميان آن دو طرف دستههاى درخت و گلكارى اعلى كه مثل مينا حقيقت روى سبزه به اشكال و طرحهاى اعلى نقاشى كرده بودند . وارد عمارت شديم ، ميز را در پائين گذاشته بودند [ 201 ] ناپلئون سيم را بعد از جنگ سدان « 201 » و بعد از آنكه شمشير او را گيوم گرفت به اين عمارت آوردند . قريب پنج ماه در اينجا بهطور حبس ماند ، در مرتبه اول او را منزل داده بودند . رفتيم بالا ، اطاقهاى او را تماشا كرديم ، اطاق نشيمن ، اطاق شام و خواب او را همانطور كه بوده است ديديم ، حتى در سر ميزى كه سيگار مىكشيده سيگار را روى ميز گذاشته ، از شدت خيال ملتفت نشده ميز سوخته به همان حالت ديده مىشود .
بعد آمديم سر ميز ، جنرال كرلمان در دست راست و كنط اولنبورگ حاكم اينجا در دست چپ ما نشسته بودند ، دهن هردو بوى تعفن مىداد ، به هرطرف كه حرف مىزديم بوى تعفن مخصوص مىداد ، چاره هم نبود ، خلاصه بد گذشت ، از اين جهة نوكرهاى خودمان كه همراه ما بودند در سر شام بودند جمعى هم از صاحبمنصبان و بزرگان آلمان
هامش
( 201 ) . سدان نام محلى است كه در آن جنگ بين پروس و فرانسه واقع شد و منجر به شكست فرانسه و عزل ناپلئون سوم از امپراطورى گرديد ( 1870 ) .