كبير در نتيجهء عدم توفيق در اجراى نقشههايش به داخل مرزهاى خود مراجعت كرد ولى روسيه بدون سروصدا به پيشروى ادامه داد و در اثر تغيير و تبديلهاى مهم ، مرزهاى خود را در سمت تركستان پيش برد .
مثلا در مغرب آسياى ميانه نزديك درياى آرال و اطراف آن ، نفوذ مسكو رو به تزايد گذاشت و باستثناى مصب جيحون تمام قسمت غربى درياى آرال سرزمين روس شناخته شده است . الساعه در روى خود اين دريا سه كشتى بخارى وجود دارد كه خان خيوه اجازه داده است تا « قونگرات » « 1 » پيش بروند . ميگويند آنها فقط براى حمايت از صيد ماهى به آنجا آمدهاند ولى به اقرب احتمال مقاصد ديگرى دارند و در خيوه هيچكس ترديد ندارد كه اغتشاشات اخير قونگرات و همچنين اختلاف روزافزون قزاقها « 2 » و ازبكها به نحوى از انحاء مربوط بوجود اين كشتىها مىباشد كه براى ماهيگيرى به كار ميروند .
درعينحال اين موضوع از ساخت و پاختهاى درجهء دوم محسوب مىشود و عمليات حقيقى را بايد در ساحل چپ جاكسارتس جستجو كرد . درينجا امروز به اولين پاسگاههاى روسها برميخوريم كه تحت حمايت يك سلسله سنگر و قلاع متصل بهم تا « قاله رحيم » يعنى سى و دو كيلومترى تاشكند جلو آمدهاند . بطورى كه قبلا تذكر دادم اين شهريست كه از حيث اهميت بايد كليد آسياى ميانه ناميده شود . اينجاده كه كمتر از همه از صحرا عبور مىكند از چندين نقطهء نظر ديگر هم خوب انتخاب شده است . بلا شك يك قشون را درينجا خوب ميتوان غافلگير كرد
هامش
( 1 ) - اگر كشتىهاى روسى در جيحون ازين نقطه بالاتر نميروند فقط بواسطهء پشتههاى ماسهايست كه هرآن جاى خود را عوض كرده موانع ايجاد مىكنند و من تعجب مىكنم چگونه بورنس( Burnes )اظهار داشته كه كشتىرانى درينجا آسان است . بنابر قول ملاحانى كه تمام عمر خود را روى جيحون گذراندهاند و من شخصا شهادت آنها را شنيدم ، پشتههاى ماسه چنان بسرعت تغيير جا مىدهند كه عمليات و مشاهدات يك روز قبل براى فردا بىحاصل مىباشد
( 2 ) -Kasak