تمام برنامهء فتوحات خود را بموقع اجرا گذاشت . جدىترين مانعى كه به آن برخورد قپچاقهاى زير فرمان « عالم قول » بودند . در جنگ نهائى كه تركمنها با آنها كردند نمونهء موحش دونژاد تاتار مقابل هم واقع شدند . چون « عالم قول » در حين جنگ از پا درآمد زنش بجاى او فورا سركردگى جماعت را به عهده گرفت . جنگ مدتى به طول انجاميد ولى بالاخره مجبور شدند با امير كنار بيايند . امير فاتح تمام توپخانه و مقدار زيادى اسلحه و ثروت را تصرف كرده فورا به بخارا مراجعت نمود و خانات را به دو شاهزادهنشين تقسيم كرد . خقند سهم شاه مراد شد كه قپچاقها اين اندازه به او اظهار اخلاص ميكردند و خجند پايتخت خدايار خان قرار گرفت و بطورى كه گفتيم مظفر الدين بپايتخت خود رهسپار گرديد و اين موقعى بود كه من در 15 اوت 1863 او را ملاقات كردم .
هرچند مدت زيادى از آن زمان نگذشته ولى بدون شك خقند چندين بار دچار هرجومرج و انقلاب جديد شده است . سابقا اختلافاتى از اين قبيل بين كشگر و ختن و يارقند وجود داشته كه منجر به تصرف اين سه كشور از طرف دولت چين شده است .
همينطور هم ميتوان پيشبينى كرد كه با اشغال اين سه خانات تركمن « 1 » از طرف روسها به اين جنگهاى فلاكتبار داخلى خاتمه داده خواهد شد .
هامش
( 1 ) - درين موردم . وامبرى واقعا از غيب خبر داده است : در همان موقعى كه او اين سطور را مينوشته خانات خقند از طرف « تسار » تصرف شده بوده است . تا اندازهاى كه ميتوان باور كرد ، طبق آخرين اخبار جنگ بزرگى واقع شده كه روسها منافع حاصله از چند جنگ پيش را هم در آن از دست دادهاند . اكنون ( ژويه 1865 ) براى ما اينطور نمايش ميدهند كه آنها پس از دادن تلفات سنگين مجبور بعقبنشينى بودهاند . اين واقعه فى حد ذاته فقط يك اهميت موقتى دارد ، زيرا تفاوت زياد از حيث قوا و مخصوصا استطاعت مالى باعث مىشود كه فتح نهائى نصيب روسها گردد و در جادهء هندوستان مرتبا پيش بروند . هرچند اين راه طولانى و مشكل و منزلهاى آن متعدد است معذلك اگر انگليس درصدد نظم و ترتيب صحيح برنيايد ، اين مسافرت بالاخره انجام خواهد شد . ( ياد - داشت مترجم )