عايدات آنها را درنظر بگيريم ميفهميم شاه و زيردستانش در مورد تأسيس يك مدرسه و تهيهء وسائل نگاهدارى آنچه همتى بخرج ميدهند . ازين لحاظ بايد بخارا را كه اولين مهد تمدن اسلامى در آسياى ميانه به حساب ميآيد سرمشق قلمداد كرد .
ولى در خيوه هم چند مدرسه وجود دارد كه ذكر آن مخصوصا خالى از فائده نميباشد :
« مدامين خان مدرسه سى » « 1 » كه در سال 1842 توسط يك معمار ايرانى از روى يك كاروانسراى درجهء اول ساخته شده است . در سمت راست آن برج جسيمى برپا شده است كه تقريبا از طبقهء دوم مدرسه قدرى بلندتر ولى بواسطهء فوت بانى ناتمام مانده است . اين مدرسه داراى صد و سى حجره است كه دويست و شصت طلبه ميتواند در آن سكنى كند . عايدات آن بالغ بر دوازده هزار من گندم ( به وزن خيوه ) و پنج هزار تيلا ( 2500 ليرهء انگليسى برابر با 62000 فرانك ) مىشود . براى اينكه خواننده بتواند اين نوع مؤسسات را درنظر مجسم كند طرز تقسيم اين عايدات را درينجا شرح ميدهيم تا درعينحال عدهء نفرات و كاركنان آن را هم از مدنظر گذرانده باشيم :
من گندم تيلا
پنج نفر « آخوند » ( معلم ) كه هركدام ساليانه دريافت ميدارند 3000 150 يك « امام » 2000 40 يك « مؤذن » ( كه دعوت به نماز مىكند ) 200 - دو « خادم » 200 - يك سلمانى 200 - دو نفر « منولى » ( يا بازرس ) كه عشريهء تمام عايدات را دريافت ميدارند . و بقيه بين طلاب كه سه طبقهاند تقسيم مىشود :
هامش
( 1 ) - مخفف محمد امين .