گرفته بودند به خوبى دريافتند كه براى استخلاص بردگانشان « 1 » تا چه حد اقدام جدى به عمل آمد درصورتىكه ادارهكنندگان قبلى قدمى هم درين راه برنداشته بودند .
حكومتهاى محلى آنها را بغارتزدگى و كشته شدن عادت داده بود نه اينكه به خود ترحم نمايند و از قيد اسارت بيرون آيند .
دو روز قبل از حركتم به صوا بديد يكنفر افغانى براى ديدن مقبرهء خواجه عبد اللّه انصارى و دوستمحمد خان بيك ده نزديك موسوم به « گازر گياه » رهسپار شدم تا به اصطلاح با يك تير دو نشان بزنم ( و از يك كيسه دو قسم آرد بيرون بياورم ) در ضمن راه آخرين نگاه خود را بخرابههاى زيباى « مصلى » انداختم . بطوريكه قبلا گفتم بقاياى مسجد و مقبرهاى كه سلطان حسين ميرزاى بزرگ ده سال قبل از مردن ( 901 ) جهت خويش برپا كرده بود در ساختمانهاى يادگارى « 2 » سمرقند محفوظ مىباشد ، قرون و اعصار ممكن بود بازهم مدتها اين صنايع را محفوظ نگاهدارد ولى در ضمن دو محاصرهء اخير كه شيعههاى متعصب قرارگاه خود را در جوار آن تعيين كرده بودند بطور شرمآورى آنها را از بين بردند . جاى بسى تأسف است كه افسران اروپائى مانند « ژنرال بورووسكى » « 3 » لهستانى و « ژنرال بوهلر » « 4 » آلزاسى مداخله نكرده جلوى اين عمليات مخرب تمدن را نگرفتند . در خود گازر گياه كه نيم فرسخ تا هرات فاصله دارد و چون بر بلندى واقع شده از همانجا پيداست چندين بناى قابل ملاحظه از لحاظ حجارى و معمارى وجود دارد كه از زمان شاهرخ ميرزا
هامش
( 1 ) - در هرات عموما اينطور عقيده دارند كه هيئت نمايندگى « ستددارت » تنها مأموريتشان اين بوده است كه عمل فديهء هراتيها را كه در بخارا تحت شكنجه و اسارت قرار داشتند تصفيه نمايند .
( 2 ) - مخصوصا قبر خيلى شبيه بقبر تيمور است . تزئينات و كتيبههاى روى آن از حيث كندهكارى ما فوق تصور است . چند عدد از سنگها حتى داراى سه كتيبه است كه با خط ثلث با نهايت زيبائى روى هم نوشته شده است . خط بالائى كه در وسط واقع است و خط زيرين هركدام شامل يك آيه عليحده است
( 3 ) -Borowsky( 4 ) -Buhler