« آب حيات » ( مائدهء بهشتى ) واقعى به من معرفى كرده بودند معذلك بنظرم باعلى درجه بدآمد .
ارزش دارد از « ده بيد » ( ده درخت بيد ) بواسطهء تفريحاتى كه دارد سخنى چند گفته شود زيرا درعينحال كه مكان زيارتى است و تفريحگاه هم مىباشد فاصلهء آن - تا سمرقند نيم فرسخ و در آنطرف ساحل رود زرفشان واقع است . اهالى آن عبارتند از اعقاب « مخدوم اعظم » كه در سال 949 ه . ( 1542 م . ) وفات كرده و در اين محل دفن مىباشد . خانقاه بسيار زيبائى در آنجا وجود دارد كه زوار را با كمال صميميت در آن پذيرائى ميكنند .
ده بيد از سمرقند مرتفعتر است و معذلك با كمال تعجب در وسط ماه اوت در آنجا توت خوردم . حتى در وسط ظهر هم در خيابان بزرگى كه در سال 1632 به امر « نصر ديوان بيگى » درختكارى و به آن حضرت كه ذكرش گذشت اهداء شده است پناهگاهى در مقابل گرما پيدا كردم . در راه ده بيد محل « باغ چناران » معروف را به من نشان دادند . جاى خود قصر بواسطهء وجود چند ديوار خرابه هنوز معلوم است ولى از درختها كوچكترين اثرى برجاى نمانده است .
بدون اينكه لازم باشد مانند يك فرد آسياى ميانه غلو بكنيم و وقتى كه صحبت از خرابههاى عظيم مىشود بگوئيم « سمرقند مانند بهشت است « 1 » » . معذلك بايد حق بدهيم و تصديق كنيم كه اين پايتخت قديمى از لحاظ موقعيت و وفور نباتات ، شهرهاى ديگر تركستان را تحت الشعاع قرار داده است . اهالى بومى عقيده دارند كه « خقند » و « نمنگان » از آن برترى دارند ولى يكنفر خارجى كه فرصت اين قضاوت را شخصا پيدا نكرده نميتواند اين تاج افتخار را ولو استحقاق آن را هم داشته باشند برآنها بگذارد .
هامش
( 1 ) - « سمرقند فردوس مانند »