طبقات نوكر و مستخدمين روزهاى ناگوارى را طى مىكردند كه بايد ايام مصيبت آنها ناميد . هزاران مستخدمين را از ادارات خارج كرده ، وزارتخانهها و دواير دولتى را زير و رو و هركس در آنها بود يكدفعه جاروب كرده بيرون ريختند .
بدبختانه در همين ايام گرانى ارزاق و سختى معيشت هم مزيد علت گشته عرصهء زندگانى را تنگ كرده بود و بهجاى آنكه در چنين موقع سختى به حال آنها ترحم شود شروع به وضع مالياتهاى گزاف نموده و با كمال شدت و سختى وصول مىنمودند و اسباب بيكارى و تنگدستى و فقر را بيشتر مىنمودند . اين مالياتهاى گزاف باز اگر به مصرف صحيحى مىرسيد چندان جاى تأسف نبود ، اما ماليخولياى زمامدار مزبور براى مصرف اين وجوهات تأسيس بلديهء بىاندازه وسيعى را پيشنهاد كرد . در مملكتى كه براى تمام معارفش يك كرور محل نيست و بودجهء وزارت معارف با تمام دوائر مركزى و مدارس و شعبات ايالات و ولاياتش از چهارصدهزار تومان تجاوز نمىكند ، براى بلديهء شهر طهران به تنهائى دو كرور بودجه پيشبينى كرده و واضح است اگر بلديههاى ساير ولايات هم بههمين اصول تشكيل مىشد ، بايستى پنج برابر تمام ماليات ايران و چندين برابر بودجهء كل دوائر دولتى صرف آنها كرد . و از آن ركيكتر آنكه در عين حالىكه وزارتخانههاى مهم و الزم را از قبيل عدليه و فوايد عامه و غيره زيروزبر و منحل مىكرد وزارتخانهء جديدى به نام صحيه و امور خيريه ايجاد كرد بدون اينكه تدارك بودجه و محل مخارج آن را ديده باشد و بههمين جهت با اينكه چندين ماه از انحلال آن مىگذرد حقوق مستخدمينش تعويق افتاده و براى تأديهء آن محلى موجود نيست .
خلاصه سختى و مضيقه به حدى رسيد كه اجانب به حال ملت ايران رحم كرده و يك نفر سفير اجنبى درب سفارتخانهء خود را براى گردش و تفريح عامه در ايام جمعه باز كرد .
و از همينجا روزنهء اميدى پيدا شده اعليحضرت حكم به افتتاح درب بهارستان براى تفرج عموم فرمودند . ولى از تشكيل مجلس و استرداد حريت مسلوبه آثارى ظاهر نگرديد .
حوادث مهمى كه در اين دوره رخ داده يكى ورود سفير روسيه به ايران و پذيرفتن رسميت آن در دربار ، ديگرى نصب سردار سپه به وزارت جنگ ، در پنجم ثور و شروع به افتتاح تجارت با روسيه و امثال آنها .
نصب سردار سپه به وزارت جنگ ، فاتحهء دورهء كيف مايشائى سيد گرديده و شروع كرد كه به دورهء نكبت خاتمه دهد . ايران خاصيت عجيب و غريبى دارد و به واسطهء اين خاصيت و طبيعت است كه در چندين هزار سال حيات خود را توانسته است حفظ كند .
هروقت دشمنان از هرطرف به دو حمله كرده و خاك ايران را براى ساختن مقبرهء ملت
روزنامه خاطرات عين السلطنه ( فارسى ) — صفحة 6715
مساهمون: قهرمان ميرزا عين السلطنه
ص٦٧١٥