از دوستيهاى انگلستان هنوز هم منتظر مضرات بىشمارى خواهيم بود . ولى ممكن نيست از معتقدات بديهى خود صرفنظر نمائيم .
البته آقاى لرد كرزن مىدانند ايران يك مملكت مشروطهاى است كه تصميمات هيئت دولت بدون تصويب مجلس شوراى ملى خالى از هرگونه رسميتى مىباشد و در اين صورت نبايد اختلافنظر كابينههاى ايران را مورد اعتراض و انتقاد قرار دهد . زيرا كابينههاى مزبور نمىتوانستند در مقابل تمايلات عمومى و با وجود قدرت احساسات ملت خويشتن را تسليم سياست دربار لندن نمايند .
لرد معظم خود در طى نطق اعتراف مىفرمايند كه قرارداد مىبايستى به مجلس شوراى ملى عرضه شود و به دولت ايران در افتتاح پارلمانت اصرار داشته معذلك ارميتاج اسميث را سال گذشته به ايران مىفرستند . خوب است آقاى لرد كرزن اجازه بدهند كه با كمال احترام از ايشان سؤال كنيم كه باوجود اعتراف به مسئلهء فوق در سنهء ماضيه به چه عنوانى به ايران فرستادند و اينكه مىفرمايند ارميتاج مطابق مواد قرارداد در سنهء ماضيه براى اداره كردن ماليات ايران اعزام گرديد با عدم رسميت قرارداد چه صورتى دارد و مراجعت ايشان امسال چه وجهى خواهد داشت .
آيا وزير خارجهء ايران در آن تاريخ كه در اروپا بود مظهر ارادهء ملت و نمايندهء جامعهء ايرانيت به شمار مىرفت ( پس چه بود ؟ ) و تقاضاى شخص ايشان با عدم تصويب قرارداد ممكن بود يك سند رسمى از طرف دولت ايران محسوب شود . آيا رئيس الوزراى كابينهء سابق كه در مراجعت ارميتاج اسميث اظهارى كرده است كه باعث اين شد كه دولت انگليس بدون اعتناى به رژيم حكومت ايران و بدون التفات با تمايلات ملت ايران مراجعت ايشان را تصويب كردهاند .
آقاى لرد كرزن موقعيت حاليهء ارميتاج اسميث را به موقعيت مستر شوستر در ده سال قبل مشابه نمودهاند . كسانى كه در ايران بوده و به افكار عامه در اين سرزمين آشنا هستند نمىتوانند از اين مقايسهء عجيب حيرت نكنند . مستر شوستر يك مستشار بىطرفى بود كه مجلس شوراى ملى به استخدام آن رأى داد و عمليات چند ماههء مشار اليه ( كه باعث التيماتوم روس شد ) به درجهاى حسيات ملى و تمايلات وى را به سوى او جلب نموده بود كه هنوز هم ملت ايران ( ملت ايران همان خودش را مىگويد و الا كجا ملت بيچارهء ايران شوستر يا اسميت را مىشناسد ) بزرگترين صدمات التيماتوم 1911 را طرد وى مىدانند .
سياست روس و انگليس يعنى همان سياستى كه معاهدهء 1907 را منعقد كرده و در 1911 التيماتوم ايجاب كرد در مقابل مستر شوستر خودنمائى كرد و ايران را از يك نفر
روزنامه خاطرات عين السلطنه ( فارسى ) — صفحة 6212
مساهمون: قهرمان ميرزا عين السلطنه
ص٦٢١٢