بود . اما بعد از اينكه خود ايشان صندلى وزارت خارجهء انگلستان را اشغال كردند يك سياست خيلى خشنتر از سرادواردگرى نسبت به ايران اتخاذ كردند .
گويا آقاى لرد كرزن بودند كه پيوسته در پارلمانت از وجود قشون انگليس در ايران حمايت كرده و بودن آنها را در خاك بىطرف ايران ضرورى مىدانستند . تا اينكه به نتايج وخيمهء آن مواجه شدند . از به دو ظهور جنگ بينالمللى اين صيحه از روح مملكت ايران به لندن و پطروگراد و تمام اقطاع دنيا طنين انداخت كه وجود قشون روس تزارى جالب قشون ترك مىشود و بودن عساكر هندى در ايران بهانه به دست انقلابيون روسيه داده و دست مداخلات آنها را به داخلهء كشور ما دراز مىنمايد .
ما خيلى تعجب مىكنيم از اينكه لرد معظم مىفرمايند : « هيچگونه تشويقى از ايرانيها در مقابل زحمات سىسالهء من ظاهر نشده » . آيا اگر حقايق را از لفافهاى ظاهرسازى عريان نمايند مىتوانند به ما نشان بدهند آن قدمى كه انگلستان براى عظمت ايران برداشته كدام بوده . آيا معاهدهء هزار و نهصد و هفت يا قرارداد هزار و نهصد و نوزده .
دولت انگلستان براى عظمت ايران يك قدم برنداشته بلكه تمام مساعى او مصروف اين سياست بود كه ايران را محتاج و فقير و پريشان و بىامنيت نگاه داشته تا با يك دسته دلايلى بتواند موجوديت كشور ما را مانند مصر در تحت فرمانروائى خويش درآورد .
دولت انگليس با معاهدهء 1907 ، با التيماتوم 1911 ، با تشكيل پليس جنوب ، با فرستادن ارميتاج اسميث ، با پراكنده كردن قشون هندى در ايران ، با ممانعت ايران از اجراى هرگونه اصلاح و استفاده از هراستقراض خارجى و با كليهء اعمال و رفتار مأمورين جزء و كل خود در ايران اين يك مطلب را مبرهن كرد و به تمام ملت ايران فهمانيده است كه دولت انگليس به قوت و عظمت ايران علاقهمند نيست ، سهل است مخالف هم مىباشد و مىخواهد ايران يك مصر ثانى براى پيشرفت سياست مستعمراتى بوده باشد .
دولت انگليس مايل است كه ايران قشون منظم داشته باشد ولى مانند پليس جنوب در تحت اوامر صاحبمنصبان انگليس و مطيع احكام حكومت هند . دولت انگليس مايل است ايران ماليهء منظم داشته باشد ولى نظير مصر در تحت نظارت دولت انگليس و در تحت ادارهء مستشاران انگليسى . دولت انگليس مايل است ايران راهآهن داشته باشد ولى نمىتواند تصديق كند كه امتياز آن به يك كمپانى غيرتجارتى غيراز انگلستان باشد كه لدى الاقتضا مصارف داخلهء ايران هم منوط به تصديق حكومت هندوستان شود .
دولت انگليس مايل به تجديدنظر در تعرفه گمركى هست ولى تعرفهء مزبور بايد مطابق منافع و مصالح صادرات جزيرهء انگلند و مستعمرات وى بوده باشد .
اينهاست نظريات دولت انگليس كه وزير خارجهء آنجا با جرئت مىگويد « هيچ دولت
روزنامه خاطرات عين السلطنه ( فارسى ) — صفحة 6210
مساهمون: قهرمان ميرزا عين السلطنه
ص٦٢١٠