پانزده ، بالفرض اميدهاى ديگرى در بين باشد كه به واسطهء معادن و زراعت و غيره آتيه راهآهن در ايران درخشان باشد . كدام دولتى است ، كدام شركتى است كه سرمايهداران را هدايت كند ، پول خرج كنند در يك محلى كه از امنيت آن اطمينان نيست و هرروز دولت تغيير مىكند و سياست و حكومت دستخوش اشخاص مجهول است .
خلاصه مطلب آنكه براى امنيت بايد قشون و ژاندارم كه فعلا در تحت وزارت سردار سپه متحد گرديدهاند پول برسد و توسعه يابد . آن هم از عهدهء دولت ايران فعلا خارج است و مطابق عقايد و مطالعات هيئت ماليهء خارجه اقلا هشت ماه پول بايد از خارجه كمك شود تا در اين ضمن وسايل وجود عايدات و موازنهء خرجودخل مملكتى فراهم گردد . فعلا صندوق خزانه يك غاز موجودى ندارد . در مقابل دويست هزار تومان حواله مطالبات مردم و ادارات از دولت بالغ بر يك مليان مىشود . از ساير مطالب عرض نمىكنم ، اساس موضوع همين است . مطالعه و اقدام در فروعات نتيجه ندارد مگر تا اندازهاى كه در اين موضوع كلى انعكاس پيدا نمايد .
اين عرايض هم براى اين بود وظيفهء هركسى است كه مطالب راجع به امور مسلمين بدبخت كه در اين مملكت گردآمدهاند حتى القوه در نظر گرفته در صدد تصفيهء آن باشد .
لابدا در قزوين فرمايشات و عقايد شما طرف توجه خواهد بود و لازم است عامهء اهل محل اين عقايد را بدانند كه فقط منحصر به آقايان طهران نباشد . فقط اميدوارى كه داريم از دخالت مستشاران است كه تشكيلات مملكتى را به راه اندازند . عدهء آنها نه نفر است و اظهار مىدارند كه بلژيكى در ايران متجاوز از يكصد نفر است و ادارات را خانهء خود فرض مىنمايند . ولى ما آمدهايم براى يك مدت موقتى . تا به حال رسما داخل كار نشدهاند . ولى كليات مطالب را مطالعه نموده و پيشنهادات عمده به دولت تقديم كردهاند .
چون در فرنگ كار ادارى محرمانه است اين فرنگيها به همان اصول رفتار مىنمايند و به هيچوجه در خارج اظهارى نمىكنند و نمىدانند كه در ايران همهكس دخالت مىكند و به سرّ خدمات ادارى قايل نمىشود .
( پاياننامهء هرمز ميرزا )
وضع پول
در روزنامهء « ايران » مقالهاى در باب نقصان پول و اينكه از سى سال قبل به واسطهء فراوانى نقره و تجارت آن به ايران پول طلا كم شد و به خارج رفت و موازنه پول ما با خارجه برهم خورد شرحى نگاشته بود كه مقدمهء استقراض را مىنمود . اما به اين دولت ورشكست غيرمنظم كدام احمق است پول بدهد ، معلوم نبود . قرارداد ما با دولت