جراحات مهلك محاربات گذشته خشك نشده كه قرن بيستم در اواخر نيمهء اول سال يكى از شرارههاى شرارتانگيز را از زيرخاكسترهاى خصوصيت بيرون آورد و در واقعهء سراجوا وقتى به وليعهد اطريش از دهانهء رولور يك نفر محصل صربى جستن كرد و متعاقب آن در اول ماه اوت 1914 بنام دهشتانگيز جنگ بينالملل قرن سهمگين بيستم مهلكترين ضربت خود رابه عالم انسانيت و تمامنژادهاى متمدان و نيمهوحشى خود كوفت .
البته خوانندگان ما انتظار ندارند كه حوادث جنگ بينالملل را در اين موقع بيان نمايم و همهكس مىداند شرح كمترين وقايع آن مجلدات مخصوص لازم دارد .
در اين فلاكت بىمثل و نظير بطوريكه سابقا نگاشتيم . يك مبلغ بىسابقه كه تاكنون براى محاسبات علمىاز قبيل شمردن عدهء ستارگان ، براى حساب كردن اينكه فلان دريا چند مثقال آب دارد به كار ميرفت براى اولين دفعه مستقيما ثروت عمومى جهان براى كشتن و خراب كردن به كار رفت . يعنى يك تريليون يا هزار هزار ملين مصرف شد و معادل همين مبلغ نيز ضرر و خسارت مستقيم به افراد ممالك متخاصمه رسيد و معادل دو برابر آن ساير ملل تحمل خسارت كردند .
به استثناى معدودى از ممالك مابقى دنيا كه تعداد نفرات آنان از يكهزار و دويست مليون متجاوز بودند داخل جنگ شدند .
پنجاه مليون يا صد كرور نفرات از بهترين و نخبهترين فرزندان بشر يعنى جوانان ملل متحاربه به خدمت سربازى 52 ماه در ميدانها مشغول دريدن و شكستن يكديگر گرديده قريب يك ثلث آن هم خسته و فرسوده از آنها باقى ماندند ، قرضهاى هنگفت ، زنهاى بيوه ، تجار ورشكسته و پاهاى چوبين و مدفنهاى بىحساب ، براى سرشكستگى بشريت و اطفاى شعله نخوت انسان قرب بيستم به يادگار ماند .
تمامت حوادث قرون سابق و اوايل قرن بيستم واثرات آنها نسبت به وقايع و تأثيرات جنگ مدهش بينالمللى تحت الشعاع قرار گرفته . از نقطه نظر سياسى صرفنظر از آنكه يك عده به كلى متلاشى و يك عده از ممالك و ملل جديد بوجود آمد هاند ، سه امپراطورى بزرگ كه از يكطرف از اقيانوس كبير و منجمد شمالى و مشرق زمين تا درياى مديترانه و اقيانوس هند متصرفات خود را بسط داده بودند عبارت از روس ، اطريش و عثمانى منحل شده به نظر مىآيند و تبدلات عظيمه سياسى و فكرى از همينجا معلوم مىشود كه امروز در عالم سى و سه نفر سلاطين مخلوع از سلطنت وجود دارند به استثناى امپراطوران سابق عثمانى و روس كه يكى به خاك افتاده و ديگرى به دست انقلاب مجروح شده است .
روزنامه خاطرات عين السلطنه ( فارسى ) — صفحة 5837
مساهمون: قهرمان ميرزا عين السلطنه
ص٥٨٣٧