سرحدات خود داراى يك قوهء نظامى مستقلى گردد و ثانيا با كمال وضوح و قطعيت معلوم كنيم آيا ايران به استفاده از مساعدتى كه در قرارداد مطرح است مايل مىباشد يا خير . هرگاه مجلس شوراى ايران تنها بودن را ترجيح مىدهد هيچگونه ايرادى نداريم .
ولى هرگاه تصميم به پذيرفتن و تصويب آن نمايد ما با كمال صداقت حاضر و مهياى معاونت مىباشيم . دولت ايران به ما اظهار داشت كه براى افتتاح مجلس چهار ماه وقت لازم است و بناء عليهذا ما از ادامهء مساعدت مالى خودمان در ظرف پيش از آن مدت خوددارى نموده و ضمنا اصرار كرديم مجلس بايستى مفتوح و قرارداد در ظرف همان مدت به وى عرضه شود . علاوهبر اين چون شنيديم مجلس شوراى ايران احتمال مىرود پيشنهاد پارهاى جرح و تعديلات در زمينهء قرارداد بنمايد و مثلا مدتى براى انقضاء آن معين كند ما تمايل خودمان را به عطف توجه و ملاحظه آن اظهار داشتيم .
حالا اجازه بفرمائيد موقعيت نظامى ايران را تشريح كنم زيرا همواره قضيهء ايران ذوجهتين مىباشد و اگرچه بدون شك و شبهه ارتباط كامل به يكديگر دارد اما هركدام خطمشى مستقل دارا مىباشد . يك وجهه قضيهء سياسى ، ديگرى نظامى مىباشد و اگرچه يك قسمت وجههء ثانوى را اولى ايجاد نموده لكن بيشتر ملاحظات نظامى وجههء دومى را تشكيل مىدهد . من چند دقيقه قبل عرضه داشتم كه در مراحل اوليهء جنگ ما مجبور شديم دو قوهء نظامى به ايران اعزام [ كنيم ] و يكى را به جنوب و ديگرى را به زاويه شمال شرقى يعنى مشهد ( مقدس ) بفرستيم . هرگاه قواى مزبوره را به واسطهء احساسات خصمانه نسبت به دولت ايران به آسيا سوق داده يا نگاه داشته بوديم هم يقينا دولت مزبوره تمناى احضار آنها را كرده بود . لكن متواترا دولت مشار اليها خواهش ابقاى آنها را نموده و نمايندگان خودمان نيز كه مأمور آن مملكت مىباشند تقاضاى مزبوره را تأييد نمودند . معذلك ما بقدرى مشتاق تقليل مخارج خود و تسريع قائم به نفس شدن ايران بوديم كه تصميم داريم متدرجا قواى مزبوره را از جنوب ايران و مشهد احضار نمائيم و فقط يك عده مستحفظ قنسولگرى كه در اوقات قبل از جنگ هم بود در آنجا باقى بگذاريم . ما در اين اقدام بىپروائى به خرج داده لكن مصمم شديم با خطر مواجه گرديم .
زيرا نگاه داشتن مسئوليتهاى موقع جنگ را تا ابد بر عهدهء خود اقدامى غير عادلانه تصور مىكرديم و بنابراين ما هردو قوه را احضار نموديم .
من كمكم به شرح موقعيت كنونى نزديك مىشوم . اما در اينجا بايد بگويم چند هفته قبل در آن سرزمين كه دائما و كرارا وقايع غرابتآور روى مىدهد تغييراتى وقوع پيوست كه هيچكدام از ما در اين مملكت پيشبينى نكرده بوديم . بنده اظهار داشتم كه قواى ما در خط همدان تا قزوين براى دفاع وضعيات عمومى مىباشند و چون با نقطهء وسيعى
روزنامه خاطرات عين السلطنه ( فارسى ) — صفحة 5798
مساهمون: قهرمان ميرزا عين السلطنه
ص٥٧٩٨