بعضى از آقايان لردها نظريات وى را ذكر كردند به بنده گفت :
به عقيدهء من قرارداد انگليس و ايران بايستى سرمشق قراردادهاى بين يك دولت معظم اروپائى و يك دولت آسيائى واقع گردد .
در همان زمان گفته شد بايد قرارداد براى تصويب به مجمع اتفاق ملل عرضه شود . ما ابدا مجبور نبوديم به چنين اقدامى مبادرت ورزيم . زيرا قرارداد قبل از آنكه معاهدهء صلح امضاء شود و پيش از آنكه شوراى مجمع اتفاق ملل ما مثبت و وجود خارجى پيدا كند منعقد شده بود . معذلك من از به دو امر كاملا ميل داشتم موافق مادهء هيجدهم مقررات مجمع عمل نمايم . زيرا هيچ سبب و جهت نداشت ما از كردهء خود منفعل بوده و يا بخواهيم آن را مستور و مكتوم داريم . لهذا از ابتدا من به دولت ايران و خاصه وزير امور خارجهء آن مملكت از صميم قلب اصرار نمودم براى عرضه داشتن آن به مجلس شوراى ايران عاجلا اقدام نموده تا مساعدت عناصر ملى را كه بعضى از آقايان ناطقين از بنده تحصيل آن را ضرورى خواندند جلب و كسب نمايد . هرگاه مجلس شوراى مزبوره آن را رد كند ديگر لازم نيست اظهارى به مجمع اتفاق ملل نمائيم . اما برعكس هرگاه آن را قبول و تصويب كند مسلما آن را با استحكام و نيروئى دو برابر از آنچه دارد به مجمع عرضه خواهيم داشت .
در وقت مراجعت شاه از انگلستان به ايران يكى از تغييرات سياسى كه حتى ممالك قوىتر دچار آن مىگردند در ايران به وقوع پيوست . مقصود من از اين بيان تغيير هيئت دولت مىباشد . وثوق الدوله بانى و مؤسس قرارداد ساقط گرديد و هيئت دولت جديدى تحت رياست وزيرى معروف به مشير الدوله كه تصور مىكنم بتوان وى را نمايندهء حزب مخالف ( حزبى كه بيشتر مايل به مليون است ) ناميد زمام امور را در دست گرفت و تصميم دارد خطمشى سياسى خود را قدرى با رويهء سلف خويش تفاوت بگذارد . همان كابينه ترجيح داد قرارداد را ( در صورتىكه اقدامات اوليه راجعبه اجراى آن را براى آقايان لردها عرضه داشتم ) به حالت تعليق بدارد تا مجلس آن را تصويب نمايد . من شخصا اين سياست دولت ايران را قدرى خوردهگيرى بىمورد و سياستى جاهلانه پنداشته زيرا از فوائد عظيم آنكه شروع به استفاده كرده بود چشم بپوشد . اما اين مسئله بيشتر مربوط به خودشان بود . لكن ما بهقدرى مايل و شايق تصويب آن از طرف مجلس شورى بوديم كه آن سياست را پذيرفتيم به شرط آنكه مجلس مزبور به زودى مفتوح و قرارداد به آن عرضه شود .
ما بدين جهات ميل تصويب شدن آن را داشتيم كه اولا به نهايت مشتاق بوديم از اجبارات و مسئوليتهاى خودمان در آن نقاط بكاهيم و سبب شويم ايران براى دفاع
روزنامه خاطرات عين السلطنه ( فارسى ) — صفحة 5797
مساهمون: قهرمان ميرزا عين السلطنه
ص٥٧٩٧