تعهدات و شرايط سياسى نيست بلكه شرايط فقط اقتصادى و تجارتى است . ثالثا در اين امتياز نامه مصرح است كه اين امتياز فقط راجع به معادنى است كه در ظرف ده سال مىتوانند استخراج نمايند و هر معدنى را كه در عرض ده سال نتوانند استخراج كنند از امتياز خارج است ( اين شرط را خوشتاريا هيچ قبول نمىكرد ولى چون كميتهء امتيازات پيشنهاد كرده بود دولت از آن صرفنظر ننموده . امتياز معادن قراجه داغ بيست سال است داده شده و هنوز استخراج نكردهاند چون داراى اين شرط نبود امتياز به حال خود باقى است ) . رابعا موارد مرافعات حقوقى و تجارتى راجع به امر معادن مقرر است اگر طرفين تبعهء داخله باشند در محاكم داخلى قطع دعاوى نمايند و اگر يكطرف تبعهء خارجه باشد حق استيناف محفوظ باشد . خامسا حفظ نظم و امنيت در نقاط استخراج بر عهدهء دولت است كه بهانهء مداخلات به دست صاحب امتياز نيفتد . سادسا حق تفتيش در محاسبات و معاينات محلى كاملا براى دولت حفظ شده . سابعا ربع اسهام هر شركتى كه از بابت اين امتياز تشكيل شود منحصرا حق اتباع ايران است كه خريدارى نمايند . ثامنا در مقابل تخلف از شرايط امتيازنامه جرائمى مقرر شده است كه در صورت تكرار و استنكاف مؤدى منجر به نسخ و بطلان اصل امتياز مىشود . اين است بعضى از شرايط و شرايط ديگرى كه در هيچيك از امتيازاتى كه دولت تاكنون داده سابقه نداشته و تميز آنها را بايد اشخاص اهل فن و بىغرض بدهند و از آنها بايد پرسيد كه حقوق دولت با سوابق موجوده در اين امتياز حفظ و رعايت شده است يا نه .
اما ايراد اساسى كه مسئلهء صلاحيت و عدم صلاحيت وزراء است براى دادن امتيازات در غياب مجلس . اين ايراد وارد است ، ولى جواب دارد . هيئت دولت موافق قوانين اساسى حق دادن امتيازات ندارد . اما متأسفانه دورهء مشروطيت ما هميشه طورى سير كرده است كه در قسمت بزرگتر از عمر مشروطيت از ركن اعظم آنكه مجلس شوراى ملى است محروم بودهايم در صورتىكه حوادث و واردات اين حالت غير طبيعى و داخلى ما را مانع زندگانى بين المللى مملكت قرار نداده .
« ستارهء ايران » در عين اينكه فراموش مىكند در كابينهء قبل امتياز معادن نفط و غيره در همين نواحى بههمين صاحب امتياز داده شده و به هر جهتى هست ذكرى از آن نمىنمايد اين حقيقت را هم از نظر دور مىكند كه امتيازات ديگرى هم در غيبت مجلس شوراى ملى در كابينههائى كه من عضو آنها بوده يا نبودهام با امضاى تمام رجال معروف و مسلم مملكت كه در وطنپرستى و قانونشناسى آنها شبهه نيست به خارجه داده شده است . چرا ؟ براى اينكه آنها وظيفهشناس يا صحيح العمل نبودهاند ؟ نه . بلكه به نام سلامت مملكت و به حكم جواز ارتكاب شرّ قليل براى عدم وقوع شرّ كثير و ارتكاب
روزنامه خاطرات عين السلطنه ( فارسى ) — صفحة 4835
مساهمون: قهرمان ميرزا عين السلطنه
ص٤٨٣٥