فراموش شده است بايد به روزنامههاى همان تاريخ فرنگستان رجوع كرد كه هر جا ذكرى از ايران شده است ذكر تحت الحمايه شدن و « پروتكترا » ى اين دولت به موجب قرارداد 1916 تعبير مىكردند با آن توأم بوده . فشارهائى كه در آن تاريخ براى اجراى آن قرارداد و گرفتن ماهى دويست هزار تومان « سوبسيد » كه يك يا دو ماه آن قبلا گرفته شده بود و براى تفويض اختيارات ماليهء دولت به كمسيون مختلط بر دولت وارد مىشد ، هر كس انكار كند حقكشى كرده است . احتياج مبرم دولت را به پول براى تهيهء نان طهران كه در دو ماه قبل سكنهء شهر را به قحط و غلا انذار مىكرد و براى حقوق ادارات و مخصوصا تأسيسات تأمينيهء دولت كه در سر هر برج تهديد به تعطيل مىنمودند دفتر ماليهء دولت شهادت مىدهد . قشون روس پشت دروازهء طهران بود كسى منكر نمىتواند بشود . انقلاب روسيه هنوز واقع نشده بود محل حرف نيست . فقدان وسائل داخلى و خارجى چه براى تهيهء پول چه براى فرار از فشارها و تضييقات بر همهكس معلوم بود .
چندين فقره امتيازات با شرايط سياسى نه امتياز اقتصادى و تجارتى كه با اصرار هرچه تمامتر از دولت مىخواستند و بالاخره رد شد يا به سكوت گذشت ، تقاضانامههاى رسمى آنها با امضاى مقامات رسمى خارجى هنوز موجود است .
در چنين موقع و با چنين مهالكى من تكليف يك شخص يا يك هيئت وطنپرست وظيفهشناس را اينطور تشخيص دادم كه از رفتهها آنچه بتواند اعاده كند و از باقىمانده حتى المقدور چيزى ندهد ، و حاضرم اثبات نمايم كه در حدود امكان به اين تكليف عمل كردم .
بعضى مىگويند يا گفتهاند كه تكليف اين بوده است كه در مقابل اين وقايع و فشارها استعفا كرده بروم . اين رفتار شايد از نقطه نظر شخصى من مفيد بود ولى به نظر مصلحت مملكت مفيد نبوده زيرا با آن موقعيتى كه شرح داده شد كسى براى قبول مسئوليت حاضر نمىشد مگر اشخاصى كه حاضر بودند حل اشكالات را به صورت ديگر بنمايند .
پس از ذكر مقدمه اول جواب اعتراضات نويسندهء « ستارهء ايران » و قبل از همه بعضى امتياز معادن را عرض مىكنم زيرا مهمتر از همه بلكه همه اعتراضات همين است و مابقى از قبيل ربط و علاقهء حادثهء شميران است به من يا به سليمانيه . براى مطالعه و محاكمه در امر اين امتياز . با عطف نظر به مقدمهء اين ملاحظه نيز لازم است كه البته هر امتيازى را بهطور مطلق نمىتوان گفت خوب يا بد است . امتيازات برحسب شرايط و اعتبارات مىتوانند بد باشند يا خوب . مثلا ممكن است تحصيل كنندهء امتياز يك دولت خارجى يا يك تأسيس دولتى خارجى باشد و يا يك شخص يا شركت خارجى يا بين المللى ممكن است در يك امتياز يا قرارداد شرايط و تعهدات سياسى منظور باشد ،
روزنامه خاطرات عين السلطنه ( فارسى ) — صفحة 4832
مساهمون: قهرمان ميرزا عين السلطنه
ص٤٨٣٢