مثل قرارداد قروض ايران كه علاوه بر تخصيص شعب مهمهء عايدات به تأديهء آنها دولت را قبل از تأديهء آن قروض از استقراض از محل ديگر محروم كرده است و ممكن است از اين شرايط و تعهدات عارى باشد . ممكن است حقوق دولت از حاصل امتياز كم يا زياد باشد . ممكن است سرمايهء داخلى در امتياز هيچ شركت نداشته باشد چنان كه در ساير امتيازات اين طرز بوده يا سرمايهء مملكتى هم شريك باشد . ممكن است در ممالكى كه كاپيتولاسيون باقى است منازعات و محاكمات ما بين اتباع داخله كه در خدمت صاحب امتياز هستند يا محاكمات ما بين اتباع داخله و خارجه راجع به صاحب امتياز يا نمايندهء دولت متبوع صاحب امتياز باشد و ممكن است پيشبينى اين مفسده به قدر امكان شده باشد . ممكن است شرايط امتياز طورى باشد كه امتياز به منزلهء حبس يك منبع ثروت ملى در دست خارجه باشد ، يا تدارك اين عيب هم به عمل آمده باشد ، و بالاخره خيلى شرايط و خصوصيات است كه نفى يا اثبات آنها ممكن است يك امتياز را مفيد بالذات يا مهلك بالذات نمايد .
بعد از مقدمه و ملاحظات فوق بايد ديد اعتراضات نويسندهء « ستارهء ايران » تا چه اندازه بر اصل موضوع وارد است ؛
اولا در شمارهء 8 اين روزنامه نوشته مىشود كه « وقتى كه موقعيت همسايهء شمالى خودمان را در آن تاريخ كه اين امتياز به يكى از اتباع آن دولت داده شده به نظر مىآوريم مىبينيم هيچ اقتضاى آن را نداشت وثوق الدوله با همكاران خود در چنان روزى چنين امتياز ننگينى را بدون رعايت حقوق يك ملتى در مقابل صفر به يكى از اتباع دولت همسايه بدهد » . از اين جمله همچو مفهوم مىشود كه مىخواهد شبهه كند كه در روزى كه اين امتياز داده شده موقعيت همسايهء شمالى دچار ضعفى بوده است . اگر مقصود نويسنده اين است براى يادآورى مىگويم كه مذاكرات اين امتياز در موقعى شروع و تمام شده كه آثار پيشرفت قواى آن دولت در ايران ظاهر و فشار و تضييق براى تصديق كنترل در كمال شدت بر هيئت دولت وارد بوده است و دولت براى فرار از تصديق كنترل به هر وسيله متشبث مىشده است و پس از آنكه تعيين قطعى و بتّى حاصل كرده است مساعدت در موضوع اين امتياز ممكن است براى رد كنترل مفيد شود داخل در مذاكرات آن شده است . ثانيا « ستارهء ايران » در غالب نمرات خود مخصوصا در شمارهء 8 اين معامله را به غبن فاحش تعبير مىنمايد و حقوقى كه براى دولت و ملت در اين امتياز مقرر شده به منزلهء صفر فرض مىكند و بالاخره شرائط امتياز را با لهجهاى كه مخصوص خود اوست تنقيد مىنمايد .
اينك جواب آن اعتراضات : كابينهاى كه قبل از كابينهء من زمامدار امور بود امتياز
روزنامه خاطرات عين السلطنه ( فارسى ) — صفحة 4833
مساهمون: قهرمان ميرزا عين السلطنه
ص٤٨٣٣